اراده در درون او بازتاب پيدا نمىكند و روشنتر از موضوع اراده ، پديدهء اختيار است كه در هنگام فعاليت در درون آدمى - كه عبارت است از سلطه و نظارت من بر دو قطب مثبت و منفى كار - از هيچگونه تأثر و بازتاب بر خوردار نيست ، بلكه چنان كه گفتيم : نوعى عمل و فعاليت محض است كه با تأثر بازتابى هيچگونه سنخيت ندارد .
گفته شده است كه : تعهد در تقسيم بندى بالا يكى از موارد قسمت دوم محسوب مىشود يعنى تعهد آن حقيقت درونى نيست كه از تأثر برخوردار بوده باشد ، بلكه فعاليت مخصوص روانى است كه روى عوامل سود و زيان بوجود مىآيد و نوع وجودى آن در درون ، جز مانند موج موقتى در روان آدمى چيز ديگرى نمىباشد .
اين نظريه غالبا مورد تأييد كسانى است كه مىخواهند اصالت تعهد و انگيزگى انسانى آن را بىاهميت جلوه بدهند و به هر حال خواه اين نظريه مورد سوء استفادهء گروهى از متفكران بىاعتنا به اصول سازندهء انسانى قرار بگيرد يا نه ، آنچه كه لازم است اين است كه ما موضوع تعهد و ماهيت آن را تا حدودى بيان كنيم . مىگوئيم : اگر چه تعهد تأثر انعكاس يافته اى در جهان درون ، از خود نشان نمىدهد ، ولى اين عدم انعكاس دليل آن نيست كه پديدهء تعهد مانند فعاليتهاى عدد سازى است كه در مغز آدمى بدون كمترين انعكاس بوجود بيايد و از صفحهء مغز نابود گردد .
اقيانوس ضمير ناخودآگاه يا وجدان مغفول هيچ پديده و فعاليت روانى را چه مورد اهميت آدمى قرار بگيرند و چه در كمال بىاهميتى قرار بگيرند ، رها نساخته و با جاذبيت شگفتانگيزى به اعماق خود جذب مىكند و اثر و نتيجهء آن را در جريانات گوناگون روانى منعكس مىسازد . اين مسئله كه ما از تعهد عينيت تأثرى در درون خود نمىبينيم ، به اين سادگى نمىتواند موضوع تعهد را منفى بسازد ، زيرا چنان استدلال بىپايه اى در بارهء نفى خود من انسانى هم
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 179
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص١٧٩