چگونه آفريده شده است و به آسمان كه چگونه بالا رفته است و به كوهها كه چگونه نصب شدهاند و به زمين كه چگونه گسترده شده است . * ( 3 - أَ وَلَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ ) * ( 1 ) ( آيا در ملكوت ( جلال و جمال عظمت الهى ) آسمانها و زمين نظر نكردهاند ) . تحريك و تشويق به نظر در حقايق دو قلمرو انسان و جهان در آيات فراوانى ديده مىشود : از آن جمله عبس 24 و يوسف 109 و الروم 9 و فاطر 44 و غافر 21 و 82 و محمد ( ص ) 10 و ق 6 . . .
نتيجهء آياتى كه در اين مبحث مطرح شده است
نتيجه يكم - نظر عبارتست از بررسى تحقيقى در يك موضوع ، نظر با نگرش و تماشا همان مقدار متفاوتست كه ارتباط محض حس با يك محسوس و فهم دقيق آن محسوس از نظر ماهيت و علل و مختصات و نتايج آن . تحصيل اين فهم و تحقيق بنا بر آيات قرآنى لازم و واجب است نه تنها يك امر مطلوب . مخصوصا با توجه به سئوالات تحريكى در بارهء تفكر و تدبر و تعقل كه چرا مردم فكر نمىكنند و چرا تدبر نمىنمايند . اين سئوالات از مردم در قرآن زياد ديده مىشود . بنا بر اين بايد گفت : مبناى اصلى معرفت در اسلام نظر و تحقيق در بارهء انسان و جهان است ، نه تقليد و نگرشهاى سطحى .
وسائل درونى شناخت
وسائل شناخت بر دو نوع عمده تقسيم مىگردد : نوع يكم - وسائل برونى طبيعى و اولى كه عبارتست از حواس طبيعى و دستگاههائى كه براى كمك حواس ساخته مىشود . اين وسائل را در مباحث گذشته مطرح نمودهايم .
هامش
( 1 ) الاعراف آيهء 185 .