وارد جهان ما ميشوند و نه از اين نظرگاه كه زمان را همچون خورندهء هر چه كه هست مىنگرد ، در چنين صورتى من گمان ميكنم كه تصوير درستترى از جهان خواهيم داشت با اين تحليل در هر لحظه اى كه جزئى از طبيعت از آن عبور مىكند ، آيتى از آيات الهى را براى ما نشان مىدهد :
و في كلّ شيئى له آية
تدلّ على انّه واحد
( و در هر چيزى براى خداوند آيتى است كه نشان مىدهد آن خداى يگانه است كه آن چيز وابسته به او است )
برگ درختان سبز در نظر هوشيار
هر ورقش دفتر معرفت كردگار
البته اين يك تحليل ساده اى نيست كه هر انسانى در هر شرايط ذهنى كه باشد بتواند آن را درك كند و به همين جهت است كه در قرآن درك جنبهء آياتى موجودات را مخصوص عقلا و خردمندان مطرح مىنمايد : تخصيص عقلا بر اين امتياز عقلانى در آيات فراوانى از قرآن آمده است از آن جمله : * ( إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لأُولِي الأَلْبابِ ) * ( 1 ) ( قطعا در خلقت آسمانها و زمين و اختلاف [ يا استمرار پشت سر هم ] شب و روز آياتى است براى كسانى كه داراى عقلند )
حقيقت دوم - نگرش تركيبى
كه چهرهء آيات بودن جهان طبيعت را به خوبى روشن مىسازد ، عبارتست از برقرار كردن رابطه ميان فهم صاف و ناب با جهان عينى . اين فهم صاف و ناب موقعى در مغز انسان بوجود مىآيد كه بتواند از تنگناى رابطهء تأثير و تأثر طبيعى محض با نمودهاى جهان عينى بالاتر قرار بگيرد و جريان اصلى وابستگى اين چشمه سار را به منبع حقيقى آن دريابد ممكن است برخى از متفكران بگويند : بالاتر قرار گرفتن از تنگناى رابطهء تاثير و تاثر طبيعى محض با نمودهاى جهان عينى ، يعنى چه مگر مىشود توى آب رفت و خيس نشد ما جزئى از جهان طبيعتيم و در هر گونه ارتباطى كه
هامش
( 1 ) آل عمران آيه 190