قابل اختصاص براى بهره بردارى باشد احتياج به كار دارد و ارزشى كه دارا مىگردد مربوط به ارزش كارى مىشود كه در آن شيئى مفيد صورت گرفته است .
گاهى شكل كار در اغلب موارد در اشياء مفيد ، آشكار است و مىتوان سهم كار و ارزش آن را چه كم باشد يا زياد ، در آن اشياء تعيين نمود و گاهى سهم كار در اشياء مفيد مخفى است ، لذا تشخيص و تميز ارزش آن مشكل مىباشد ، مانند قيمت مواد خواربار ميان مردم ، زيرا ارزيابى كارها و مخارجى كه در بارهء آن مواد صورت گرفته است ، ( چنان كه پيش از اين اشاره كرديم ) مانند حبوبات كه محصول آن كارها و مخارج است ، قابل بررسى مىباشد ، ولى اين ملاحظه و بررسى در جايگاههائى كه كار زراعت و نيازهاى آن صورت مىگيرد ، براى غير اشخاص محدودى از اهل زراعت مشكل مىباشد .
با اين بيانات روشن شد كه ارزش همهء فوايد و اندوختههاى مفيد يا اكثر آنها ، ارزشهاى كار انسانى است و معناى رزق هم كه عبارتست از آنچه كه صاحبش از آن بهره بردارى نمايد ، روشن شد . بدان كه هرگاه كارهاى انسانى به كلى از بين برود و يا به جهت كاهش آبادى ، نقصان پيدا كند ، معلوم مىگردد كه [ به جهت تقصير مردم در كار و كوشش ] خداوند مقرر داشته است كه كسب قابل بهره بردارى از معيشت آنان معدوم شود .
مگر نمىبينى كه در آن شهرها كه نفوس آنها اندك است چگونه رزق و كسب در آنها تقليل مىيابد ، يا به كلى از بين مىرود ، زيرا با فقدان يا قلت نفوس ، كار معدوم گشته يا تقليل مىيابد . . . » ( 1 )
توضيحاتى مربوط به نظريات ابن خلدون در بارهء كار و ارزش آن
تقسيم مواد اندوخته و منافع به دو قسمت اساسى :
هامش
( 1 ) مقدمه ابن خلدون صفحهء 380 تا 382