درونشان خفه نكردهاند . حقيقت اينست كه مهمترين مختص سلامت و پاكى فطرت آدمى ، عشق به حقيقتيابى است كه تا آلودگىهاى پست حيوانى آن را محو نساخته باشد ، خود همان عشق موقعيت و مسير او را در تكاپوى به سوى كمال مشخص و اثبات مىكند ، اين منطقى كه از نهاد چنين عشق سازنده به وجود مىآيد ، ما فوق همهء منطقهايى كه با صحت و بطلان مواد خام خود كارى ندارد :
عشق آمر كل ما رقعه اى او قلزم و ما قطره اى
او صد دليل آورده و ما كرده استدلالها
ديوان شمس غزل يكم
و اينست معناى جملهء امير المؤمنين عليه السلام در پايان اين خطبه : و انّ القرآن ظاهره انيق ( و ظاهر قرآن زيبا و شگفتانگيز است ) .
4 - عمق معانى قرآن
كه در جملهء بعد آمده است : و باطنه عميق ( و باطن قرآن عميق است ) .
نبايد چنين تصور شود كه مقصود از عمق معانى ، دشواربودن و حالت معمائى است كه هيچ كس نمىفهمد ، بلكه مقصود اينست كه قرآن همهء مسائل نهائى مربوط به انسان و جهان را در آياتى كه كلمات و جملات آن بسيار ساده و زيبا است ، مطرح نموده است . بعنوان نمونه : * ( وَكَمْ قَصَمْنا مِنْ قَرْيَةٍ كانَتْ ظالِمَةً وَأَنْشَأْنا بَعْدَها قَوْماً آخَرِينَ . فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنا إِذا هُمْ مِنْها يَرْكُضُونَ . لا تَرْكُضُوا وَارْجِعُوا إِلى ما أُتْرِفْتُمْ فِيه وَمَساكِنِكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْئَلُونَ . قالُوا يا وَيْلَنا إِنَّا كُنَّا ظالِمِينَ . فَما زاَلَتْ تِلْكَ دَعْواهُمْ حَتَّى جَعَلْناهُمْ حَصِيداً خامِدِينَ . وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ . ) * ( ما بسا آبادىها را كه ستمكار بودند ، شكستيم و نابودشان ساختيم