اسير گرفتن مثلا وجوب قطعى ندارد .
تقرير عبارت است از امضاى گفتار و عملى كه با مشاهده و اطلاع پيشوا از يك يا چند مسلمان صادر شده و پيشوا اعتراضى ننموده است ، با اين كه مىتوانسته است در صورت خلافبودن آن گفتار و كردار با قوانين اسلامى ، جلوگيرى نمايد .
اجماع عبارتست از اتفاقنظر صاحبنظران مكتب اسلام در حكمى از احكام ، بطورى كه اين اتفاق از وجود مأخذ قطعى كشف كند ، مانند اين كه خود پيشوا فردى از آن اتفاقكنندگان بوده باشد ، يا اگر هم خود پيشوا در ميان آنان نباشد ، بقول محقق بزرگ شيخ مرتضى انصارى اعلى الله مقامه شخصيت آن صاحبنظران از نظر صلاحيت علمى و تقوائى و آشنائى با اصول و فروع اسلام در حدى باشد كه اتفاقشان در يك مسئله كشف از موافقت پيشوا با آن رأى و يا مطابقت قطعى يا اطمينانبخش نظر آنان با منبع اسلامى بوده باشد .
عقل آن فعاليت مغزى آدمى است كه از قوانين صحيح و اثباتشده از روى حس و تجربه و بديهيات ، بهره بردارى نموده ، نتايج قطعى آن فعاليت را اثبات نمايد . مأخذ بودن اين فعاليت به اين شرط است كه از آلودگيها با خيالات و سودجوئىها و پندارهاى بىاساس پاك و منزه بوده باشد .
به همين جهت است كه مىتوان گفت : مقصود از عقل آن عقل نظرى نيست كه كارى با صحت و بطلان مواد خام ( قضايايى كه مورد بهره بردارى و استنتاج قرار مىدهد ) ندارد .
بتوضيح اين كه كار عقل نظرى عبارتست از شكلدادن منطقى قضايا براى نتيجه گيرى روى همان قضايا بدون تضمين صحت واقعى مقدمات .
مثلا اگر چنين فرض كنيم كه انسان سنگ است ، با روش عقل نظرى ، شكل بديهى زير را كه شكل اول منطق ارسطوئى است بايد صحيح تلقى كنيم : انسان سنگ است
ترجمه و تفسير نهج البلاغه ( فارسي ) — صفحة 223
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٢٢٣