فن سوم : ذاتى و عرضى
اين فن داراى چهار فصل است :
فصل اوّل : تعريف ذاتى و عرضى
فصل دوم : اقسام ذاتى
فصل سوم : اقسام عرضى
فصل چهارم : اقسام مقول در جواب ماهو
فصل اوّل : تعريف ذاتى و عرضى
در مباحث گذشته اشاره كرديم كه كلى شايستگى آن را دارد كه بر موضوع ، حمل شود .
اكنون بايد گفت كه هرگاه يك محمول كلى را با موضوعاش بسنجيم ، يكى از اين صورتها را خواهد داشت :
1 - محمول تمام ماهيت موضوع است . مثلا در قضيهء « زيد انسان است » ، « عمرو انسان است » ، وقتى انسان را با زيد يا عمرو مىسنجيم ، مىبينيم كه تمام ماهيت زيد و عمرو همان انسانيت است . همچنين در قضيهء « اين ضاحك خندان است » يا « آن ضاحك خندان است » ، زيرا اين ضاحك و آن ضاحك غير از معنى خندان ، ماهيت و حقيقت ديگرى ندارند و اختلافى كه به خاطر كلمهء « اين » و « آن » پديده آمده باعث اختلاف در ماهيت ضاحك نمىشود .
2 - محمول ، بخشى از ماهيت موضوع است ، مثلا در قضيهء « سياهى رنگ است » وقتى رنگ را با سياهى مىسنجيم ، مىبينيم كه ماهيت سياهى تنها رنگ نيست ، بلكه با صرفنظر از رنگ بودن - كه ساير رنگها نيز در آن مشترك هستند - خصوصيت ديگرى