سنن ابن ماجه ، سنن ابى داوود ، سنن نسائى و منتخب كنز العمّال .
( 1 ) از ميان كتابهاى سيرهء نبوى ، به اين آثار اكتفا كردهام :
ب : سيرهء ابن هشام ، جلد اول انساب الاشراف بلاذرى ، سيرة الرسول ابن كثير و كتاب زاد المعاد .
ج : به فرهنگهاى جغرافيايى قديمى ، نظير معجم البلدان ، معجم ما استعجم و مراصد الاطلاع مراجعه كردهام .
د : از ميان كتابهاى خاص ، كتاب وفاء الوفاى سمهودى ، المغانم المطابهء فيروزآبادى و تاريخ مكّه را برگزيدهام .
ه : از كتابهايى كه معاصران دربارهء اماكن جغرافيايى حجاز نوشتهاند ، بهره بردهام كه مشهورترين آنها كتاب معالم الحجاز عاتق بن غيث بلادى و معالم الجغرافية في السيرة النبوية مىباشند . البته كتاب اخير ، به اعلامى كه در سيرهء ابن هشام نام برده شدهاند ، بسنده كرده است . همچنين از تحقيقات حمد الجاسر در كتابش به نام بلاد ينبع و نيز از كتاب المناسك حربى بهره گرفتهام .
( 2 ) نكتهاى كه در اينجا لازم است بدان اشاره شود اين است كه در ذكر آثار جغرافيايى ، به آثارى كه در احاديث و اخبار صحيح وارد شدهاند ، اكتفا نكردهام ، بلكه هرجا و مكانى را كه به اخبار و اقوال پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله ارتباطى داشته و بلكه هر جايى را كه در حديثى يا خبرى نام آن آمده ، بدون توجه به درجهء سنديتش ، ذكر كردهام ؛ چرا كه بحث از درجهء سند و متن ، در تخصّص من نيست بلكه كار متخصّصان اين علم مىباشد .
در اين فرهنگ ، با اقتباس از ديگران ، تصاوير و نقشههايى چند آوردهام كه بيشتر آنها از پژوهندهء توانا ، عاتق بن غيث بلادى است ؛ زيرا اين امكان به او دست داده تا در سراسر جزيرة العرب به سير و سفر بپردازد و نقشههايى از مناطق سفركردهاش ترسيم كند كه در باب خود سودمندند .
از همهء كسانى كه از اين سفر معنوى سودى برگيرند ، اميد دعاى خير دارم .
و اللّه الهادي إلى سبيل الرّشاد محمد محمد حسن شرّاب
المعالم الأثيره في السنة و السيرة ( فرهنگ اعلام جغرافيايى تاريخى در حديث و سيره نبوى ) ( فارسي ) — صفحة 17
مساهمون: حميدرضا شيخى
ص١٧