مىگذشته ، از بين رفتهاند و امروزه مكانى به اين نام وجود ندارد . گردنهء وداع در ابتداى جايى بوده كه امروزه به نام شارع ابو بكر ( خيابان سلطانه ) موسوم است و كوه ذباب در اول شارع عثمان بن عفان ( خيابان العيون ) كه از خيابان سلطانه منشعب مىشود ، قرار داشته است . اين مطالب را در حالى مىنويسم كه محل سكونت من چسبيده به اين كوهى است كه پوشيده از ساختمان است و در « حىّ النصر » ( كوى نصر ) مدينه قرار دارد .
( 1 )
ذرع :
چاهى است در مدينه كه در سيره از آن نام بردهاند .
( 2 )
ذروان :
يا « ذو أروان » ، چاهى بوده در مدينه كه در داستان جادو شدن پيامبر صلّى اللّه عليه و آله ، از آن سخن به ميان آمده است . راجع به موقعيت آن در مادهء « بئر ذروان » سخن گفتيم .
( 3 )
ذفران :
( به فتح ذال و كسر فاء ) ، موضعى است كه در مسير پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله به بدر از آن ياد شده است . اين مكان هنوز هم معروف مىباشد و راه حمراء - در وادى صفراء به ينبع ، از آنجا مىگذرد .
( 4 )
ذنب نقمى :
نگاه كنيد به « نقمى » .
( 5 )
ذو الجدر :
جايى است در غرب كوه عير ، در شش ميلى مدينه كه چراگاه شتران پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله بود .
( 6 )
ذو حده :
در اخبار غزوهء تبوك از اين مكان نام برده شده و آمده است كه عبد اللّه بن ابىّ سپاهيان خود و همراهانش را از سپاه مسلمانان جدا كرد و پايينتر از ثنية الوداع ، در « ذو حده » ، در جوار كوه ذباب ، اردو زد .
( 7 )
ذو حرض :
( به ضمّ حاء و راء ) ، وادىاى است ميان مدينهء منوره و بدر .
( 8 )
ذو خشب :
( به ضمّ خاء و شين ) ، جايى است در اطراف ينبع و نزديك راه بازرگانى ميان مكه و شام .
( 9 )
ذو سلم :
جايى است كه در راه هجرت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله از آن ياد شده و شاعران مديحهگوى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله از آن نام بردهاند ؛ مثلا بوصيرى گفته است :
امن تذكّر جيران بذي سلم * مزجت دمعا جرى من مقلة بدم
[ ذو : مراخ :
محلى است نزديك مزدلفه و گفته شده كه نام كوهى است در مكه . اين