« ما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ الله رَمى 8 : 17 . » ( 1 ) ( تو نبودى كه آن مشت شن را انداختى بلكه خدا بود كه آن را انداخت ) . « قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْه خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَه مِنْ طِينٍ 7 : 12 . » ( 2 ) ( شيطان گفت : من از آدم بهترم ، زيرا تو مرا از آتش و او را از گل آفريدى . )
( ( 4579 ) ) ما رميت اذ رميت فتنه اى
صد هزاران خرمن اندر حفنه اى
( ( 4580 ) ) آفتابى در يكى ذره نهان
ناگهان آن ذره بگشايد دهان
( ( 4581 ) ) ذره ذره گردد افلاك و زمين
پيش آن خورشيد جست از كمين
آيا مقصود جلال الدين از ابيات فوق انفجارهاى اتمى است ؟
سه نظريه در بارهء تفسير ابيات فوق در زبان اهل مطالعهء مثنوى معروف شده است :
نظريهء يكم - اين كه مقصود از ذره اصطلاح آتمى نبوده ، بلكه جلال الدين مىخواهد با كلمهء ذره حقيقت كوچك نما را گوشزد كند كه نبايد به كوچكى و محدود بودن يك حقيقت فريب خورد ، چه بسا كارهاى بسيار بزرگ كه از حقايق كوچك نما بر مىآيد و اين كه مىگويد : « ناگهان آن ذره بگشايد دهان » منظورش اين است كه حقيقت كوچك نما ناگهان دست به كار مىشود و بزرگترين كارها را انجام مىدهد .
اين نظريه بعقيدهء ما مستلزم ناديده گرفتن تمام مفاهيم دو بيت فوق است . مفاهيمى كه در دو بيت فوق وجود دارد ، در بيان نظريهء سوم مطرح خواهيم كرد .
هامش
( 1 ) سوره الانفال ، آيهء 17 . .
( 2 ) سوره الاعراف ، آيهء 12 . .