مطلب يكم - كميت چيست ؟ و كيفيت كدام است ؟
ما در بعضى از مجلدات تفسير براى اين دو پديده تعريفات مختصرى را بيان كردهايم . در اين مورد مىخواهيم تا حد امكان دو پديدهء مزبور را بيشتر مورد توضيح قرار بدهيم . به نظر مىرسد : بايد هر يك از دو پديدهء كميت و كيفيت را با نظر به دو قطب درون ذاتى ( ادراك كننده به معناى عمومى ) و برون ذاتى ( ادراك شده به معناى عمومى ) مورد بررسى قرار بدهيم : بنا بر اين ، ما دو پديده را در چهار قلمرو بايد منظور بداريم - :
قلمرو يكم - كميت در قطب ادراك كننده
در اين قطب كميت گاهى يك حالت ذهنى خالص دارد كه به كلى از تعينات و مشخصات خارجى تجريد شده و جايگاهى جز ذهن ندارد ، مانند اعداد مطلق كه حتى در ذهن هم نمود مخصوصى ندارند . يعنى عدد تجريد شده مانند 7 و 18 و 20 در ذهن ما معمولا نمودى جز همين نقش كتابتى در شكل اجمال يا تفصيل چيزى را نشان نمىدهند و مسلم است كه نقشهاى مزبور عين اعداد نمىباشند ، زيرا هر يك از اقوام و ملل كتابت مخصوصى براى عدد در ذهن خود منعكس مىسازد از همين جا است كه گفته مىشود : عدد از نمودهاى ذهنى ما نيست ، بلكه فعاليت مخصوصى در مغز ما است كه كارش عدد سازى است . در بعضى از موارد ديگر ، قطب ادراك كننده تجريد كميت را بدرجهء عدد نمىرساند ، بلكه ذهن نمود مخصوصى از آن را مىتواند در خود منعكس بسازد ، مانند هفت سيب و ده آجر كه با قطع نظر از انعكاس سيب و آجر در وضع معينى از عالم عينى ، دو كميت مزبور را هم در مىيابد كوتاهى و درازى و زيادى و كمى و شدت و ضعف و سبكى و سنگينى و امثال اين پديده ها با شبحى از موضوعات حامل با نمودى روشنتر از حقيقت عدد تجريد شده ، در قطب ادراك كننده نمودار مىشوند . نوعى ديگر از كميت در قطب مزبور وجود دارد كه از جهان عينى انتزاع مىشود ، ولى شباهت و سنخيت جهان عينى را در قلمرو ادراك كننده از دست مىدهد ، مانند مقدار كشش زمان كه از حركت عينى