فرد به وقوع پيوست متوجه آن گشت . ديگرى اهميت اجتماعى بحث وانتقاد است . . . » ( 1 ) و اما بينشهاى جان استوارت ميل را مىتوان در كتاب « در بارهء آزادى » به دست آورد : « ميل پس از اين كه نشان مىدهد كه هيچ گونه معيار وملاك ثابتى براى امتحان صحت ودرستى مداخله اجتماع در امور فرد اعضاى خود وجود ندارد ، حقانيت اين مداخله را در مورد حمايت نفس يعنى ممانعت از رسيدن صدمه به ديگران مىيابد . » ( 2 ) از اين مطلب هم به خوبى روشن مىشود كه اگر محدود گشتن به وسيلهء جامعه منطقى بوده باشد ، تنها هنگاميست كه در صورت آزادى يك فرد صدمه و ضررى بر جامعه وارد شود . پس در حقيقت هويت فرد نبايد مانند يك جزء يا آلت جبرى جامعه بوده باشد .
تفسير ابيات
مرغ به مىگويد : رهبانيت در دين اسلام نيست ، از خلوت بيرون بيا و به بدعت رهبانيت مرتكب مباش . دين اسلام براى نماز جمعه وجماعتى مقرر ساخته و دستور اكيد به امر به معروف و نهى از منكر صادر نموده است .
بيا در اجتماع ورنج مردم بد خو را تحمل كن و مانند ابر پر باران سودى به مردم برسان . مگر نشنيدهاى كه پيامبر فرموده است : « بهترين مردم سودمندترين آنان به مردم است » ؟ اگر تو واقعا از جنس سنگ نيستى ، در اين بيابانها چه انسى با سنگ و كلوخ گرفتهاى بيا -
در ميان امت مرحوم باش
سنت احمد مهل محكوم باش
چون جماعت رحمت آمد اى پسر
جهد كن كز رحمت آرى تاج سر
صياد در پاسخ مرغ مىگويد : اين كه تو مىگويى ، مطلق نيست ، زيرا تنهايى
هامش
( 1 ) تاريخ آزادى فكر ، جان بگنل برى ، ترجمه حميد نير نورى ، ص 20 . .
( 2 ) تاريخ آزادى فكر ، ص 144 . .