تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 411

مانند يك فرد متعهد احساس مسئوليت و ضرورت انجام تكليف را در خود داشته باشند . و الا براى ابد عمل به تكاليف براى ترس از كيفر يا عادت ماشينى بوده وهرگز تكاملى به موجود انسانى دست نخواهد داد . بنا بر اين بهترين تكاليف وقوانين بشرى آنست كه افراد عامل به آن تكاليف خود را در مقابل آنها مسئول ومتعهد بدانند . اين هم يك اصل روشنى است كه اگر خلوص قانون گذاران ومصلحت خود قوانين براى مردم واقعيت تلقى نشود ، هيچ كس تعهد روانى صحيح در مقابل آن تكاليف نخواهد داشت وچنانكه بيان كرديم فقط حس ترس از كيفر يا عادت ماشينى خلاصهء تمام انگيزه هاى عمل به قانون و تكليف خواهد بود . پس در حقيقت بهترين تعهد آن است كه انسان با شخصيت خود مىبندد . تأييد اين مطلب را مىتوانيم از ژان ژاك روسو به قرار ذيل بشنويم : اين متفكر مىگويد : « بنا بر اين اگر حشو وزوايد قرار داد اجتماعى را حذف كنيم ، اصل ذيل باقى مىماند : هر يك از ما شخص خود وتوانايى خود را تحت فرمان ارادهء عمومى به مشاركت مىگذاريم و هر عضو شركت را به عنوان جزء لا ينفك كل در مجمع خود مىپذيريم » ( 1 ) سپس مىگويد : بر حسب تعريفى كه از قرار داد اجتماعى در فصل ششم نموديم ، هر يك از شركا تعهدى نسبت به شركت و شركت تعهدى نسبت به شركا به گردن مىگيرد . بدين طريق هر فرد بايد به دو قسم تعهد عمل كند . اولًا چون عضو سوورن يعنى هيئت حاكمه مىباشد نسبت به افراد هيئت متعهد شده است ( مثلًا ملزم است قوانينى وضع نمايد )