موجودات را در حال جريان گاهى در موقعيت درون و گاه ديگر در موقعيت برون نشان مىدهد .
احتمال دوم - همان مباحث گرديدن است كه در توضيح مقايسه فلسفهء هگل با انديشه هاى جلال الدين بررسى نموديم با اين بيان كه هر شيء از درون خود داراى عامل تحول از كون به فساد يا از فساد به كون است و عوامل و شرايط خارجى زمينه را براى كار عامل درونى آماده مىسازند و چون عامل درونى مساوى و هم سنخ عوامل و شرايط خارجى نيست . لذا ، تكاپو و پيكار ميان عامل درونى و شرايط برونى روى مىدهد و در نتيجه سنتزها و محصولات مناسب عامل درونى به وجود مىآيد . ما در همان مباحث اين جهان بينى را مورد بحث قرار دادهايم مراجعه شود . نكتهاى كه در اينجا بايد منظور شود ، اين است كه جلال الدين در ابيات مربوطه مورد تحليل درون شيء را در منطقه ى ارزش قرار داده ، نمودهاى ظاهرى را بىارزش معرفى مىكند ، بدين جهت است كه مىتوان گفت : جلال الدين در اين مورد كارى با جهان بينى مجرد ندارد بلكه مىخواهد گرديدنها را در منطقهء ارزش مورد بررسى قرار بدهد و اين ديدگاه براى موجودات انسانى چنان كه گفتيم شايسته تر از ساير موجودات است .
مىگويد :
هر كه با خود بهر حق باشد به جنگ
تا شود معنيش خصم بو و رنگ
به نظر مىرسد كه مضمون اين بيت متوجه پيكار انسانها با درون خود مىباشد نه اين كه جريان عموم هستى را مطرح نمايد . و اين يك توجه بسيار عالى است كه جلال الدين دريافته است و خود مفاد آيهء قرآنى است كه مىگويد :
« وَاَلَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا 29 : 69 » ( كسانى كه در راه ما مجاهده مىكنند ، ما آنان را به راههاى خود هدايت خواهيم كرد ) .