تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 416

مسئلهء با اهميتترى كه در اين ميان موجود است نزديك نشده‌ايم و آن مسئلهء اراده و تدبيرى است كه در اين اجزاء مورد مشاهده است ، چيست آن علت كامل كه در ما وراى اين پديده ها فعاليت مىكند ؟ . . . اجازه بدهيد تا نتيجهء اين شناسايىها را براى شما بيان كنم ، محال است مقدار اسرارى را كه عالم هستى آنها را در بر دارد و همچنين عواملى كه محرك آنها است ، درك كنيم . » ( 1 ) اندره كرسون : - « . . . بلى ممكن است دانشمند به اين سؤالات پاسخ بدهد ، ولى از حدود يك مشت عقايد نظرى كه تنها ترجيح دادن نظرى بر نظر ديگريست ، تجاوز نخواهد كرد ، ولى وظيفه‌اى را كه علم بايد انجام بدهد ، روش با اين گونه عقايد نيست . فيلسوف طبيعى بقدرى با دل آسوده به اين عقايد غير علم تكيه مىكند كه گويى فنا ناپذيراند ، در صورتى كه بهترين و ثابتترين قانون علمى هنوز از نظر علل و اصول اوليهء آن براى ما مبهم و مشكوك است و نمىتواند كسى ضرورت آنها را براى ما اثبات كند چنان كه بطلان آنها را نيز نمىتواند اثبات نمايد . به طور اختصار بگويم : فلسفهء طبيعى پر از آراء ثابت نشده‌اى است كه تا آخر هم ثابت نخواهد گشت . » ( 2 ) لوميير : « . . . اين آقايان محترم روى صندلىهاى خود با تمام آسودگى و بدون اضطراب نشسته و شايستگى قبول كردن چيزى را كه نمىدانند ندارند ، اصلا بخاطر آنان خطور نمىكند كه آنها چيزى نمىفهمند و آنان نمىدانند كه در جريان هر پديدهء معلوم مجهولى وجود دارد . آنان به تغيير و تبديل الفاظ و اصطلاحات قناعت مىورزند . چرا سنگ به زمين مىافتد ؟ مىگويند : زمين آن را جذب مىكند ، اين گونه جواب ساده حس كنجكاوى آنان را كامياب ساخته گمان مىكنند كه مسئله را فهميدند . نقشه بازىهاى كلاسيكى همواره آنان را مانند