تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 415

در پايان تحليل و علت جويى به همان سؤال جلال الدين خواهيم رسيد كه چرا پيه چشم بايد با نور آن ارتباط را داشته باشد ؟ آناتول فرانس : - « تصور اين كه حقايق علمى اصولا با حقايق عاميانه اختلاف دارد ، اشتباه محض است . اين حقايق جز از نظر وسعت ديدگاه و دقت بيشتر اختلافى با يكديگر ندارند . البته از نظر علمى اين اختلاف قابل ملاحظه است . اما فراموش نبايد كرد كه تحقيقات دانشمندان در ظاهر اشياء متوقف نمىشود و هرگز در باطن و جوهر آنها هم رسوخ نمىتواند كرد و ممكن نيست از طبيعت حقيقى اشياء چيزى سر در بياورند . چشمى كه با ميكروسكپ مسلح است ، باز همان چشم آدمى است ، منتها بهتر از چشمهاى معمولى مىبيند و به غير از آن چيز ديگرى نمىبيند . دانشمند روابط بشر را با طبيعت چندين برابر مىكند ، ولى غير ممكن است كه بتواند در صفت اصلى اين روابط كوچكترين تغييرى بدهد [ مگر اين كه مثلًا با ايجاد دگرگونى در ذرات بنيادى عناصر خود موضوع را منتفى بسازد ] دانشمند ملاحظه مىكند كه چگونه برخى نمودها ( فنومنها ) كه از نظر ما پنهان است به وجود مىآيد ، ولى تحقيق در اين كه اين نمودها چگونه به وجود مىآيند ، جهت او نيز ممنوع است . » ( 1 ) كروكس : اين دانشمند بزرگ قدمى فراتر نهاده مىگويد : « به طورى كه عالم طبيعت را درك مىكنيم ، مىگوييم حركت نتيجهء تفاعل اجزاى كوچك است ، ولى چيزى را كه قانون نام گذاشته‌ايم ، در حقيقت پديده‌اى از پديده جهت حركت نيرو است ، ما اگر چه قدرت تعليل حركت اجزاء را مانند حركات اجسام طبيعى دارا مىباشيم و نيز مىتوانيم تمامى قوانين حركت را كشف كنيم ، ولى به حل