اندازه از مقتضيات طبيعت خارجى فاصله مىگيرد و اختلاف نوع جويندگى آشكار مىگردد اين ملاك است كه انواع انجام وظيفه را با يكديگر متفاوت ساخته ، گاهى با قطع نظر از صورت كارى كه انجام شده است تفاوت ميان آنها ، باندازهء هستى و نيستى است .
زيرا وظيفهاى كه به انگيزگى يك سود ناچيز خارجى جامه ى عمل مىپوشد ، در حقيقت انجام وظيفه نيست ، بلكه مانند حركت برگ خزان ديده ايست كه باد محرك توانسته است آن را به حركت در آورد ، در صورتى كه انجام وظيفه به انگيزگى شخصيت آن چنان عظمت دارد كه گويى انسان مخير گشته است كه همهء جهان هستى با تمام ارزشهايش را اختيار كند ، يا آن وظيفه تلخ را انجام بدهد ، و او بانگيزگى شخصيت انجام وظيفه تلخ را انتخاب كرده است .
بنا بر اين ميان جستجوى برين با جويندگىهاى عادى همان تفاوت است كه ميان دو نوع انجام وظيفه مزبور وجود دارد .
ممكن است در اينجا گفته شود كه :
به هر حال همهء جستجوها از مفهوم خواستن موضوع يا براى جلب سود و يا براى دفع ضرر برخوردارند اگر چه انگيزهء آنها مانند خود موضوعات متفاوت است .
پاسخ اين اعتراض با نظر به مطالب بالا روشن است ، زيرا پديدهء روانى جويندگى پديدهء رابطهاى است كه ميان جوينده و موضوع مطلوب به وجود مىآيد ، اين رابطه مانند ساير روابط روانى فى نفسه قابل تعريف و تفسير حقيقى نيست ، اين رابطه را انگيزه يا موضوع يا هر دو آنها تفسير خواهند كرد ، مانند اراده كه رابطهاى ميان اراده كننده و اراده شده است و با انگيزه يا موضوع آن مشخص مىگردد .
ارادهء ادامهء حيات به وسيلهء مواد و عوامل متناسب نوعى از اراده است و ارادهء خودكشى نيز نوعى از اراده است ، در هر دو مورد پديدهء مشتركى وجود دارد كه همان رابطه ميان اراده كنند و اراده شده است و براى فهم اراده اين پديدهء مشترك كافى نيست
تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 336
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٣٣٦