تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 255

صفحه ناقص مىگردد . آب كه در ليوان ريخته مىشود باعث افزايش وزن ليوان مىگردد . خلاصه در مقابل تغييرات كيفى ، دگرگونى كمى داريم كه نقص و افزايش را به طور مستقيم در دنبال دارد ، و در تغييرات كيفى كاهش و افزايش يا به معناى حذف و انتخاب وجود دارد و يا به معناى كاهش و افزايش مستقيم ، به هر حال مىتوان گفت هر تحولى از هر نوع كه باشد ، كاهش يا افزايش را در دنبال دارد . ولى اين پديده تنها در عالم ماده و ماديات و شئون آن جريان دارد ، نه در موضوعات غير مادى اين كه مىگوييم « نه در موضوعات غير مادى » نه مىخواهيم مجردات محض ما فوق طبيعت را مطرح كنيم ، بلكه مقصود موجودات يا پديده هايى است كه حتى در قلمرو طبيعت شب و روز آنها را مشاهده مىكنيم . به عنوان مثال پديده هاى روانى را درنظر مىگيريم ، با اين كه اين پديده ها در زمينهء مادهء بروز مىكنند ، با اين حال براى روان آدمى نه موجب افزايش مىشوند و نه كاهش . مثلًا بعد يا وزن روانى كسى كه ميلياردها واحد در حافظه ثبت كرده است ( 1 ) با بعد و وزن روانى كسى كه اطلاعات بسيار ناچيزى در حافظه دارد ، تفاوتى نمىكند همچنين اختلافات روانى انسانها در علم و دلاورى و خوش خويى و غير ذلك . مىبينيم براى حل اين مسئله فوق العادهء مهم باز بايد به آزمايشگاه درونى خود سرى بزنيم . در اين آزمايشگاه كاهش و نقص روانى با ميليونها اختلافات كه انسانها دارند بلكه بعدد انسانها كه اختلاف محصولات مغزى و روانى دارند ، به هيچ وجه مشاهده نمىشود . پس اين مشكل كه شايد براى بعضىها غير قابل حل و فصل است ، با نظر به درون خودمان از اساس مرتفع مىگردد .