تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 69

است كه پيش رفت و تكامل علم به وسيلهء صاحبان برجسته ترين فكر و نوابغ كليهء كشورهاى جهان در كليهء اعصار انجام گرفته است . مساعى فردى و مجاهدات اجتماعى آنان مآلا منجر به پيدايش ابزار معنوى و فكرى لازم براى آن انقلاب فنى گرديده است . كه زندگى بشر را در قرون گذشته دگرگون ساخته است . مجموعهء افكار و مفهومات همين عده بوده كه در واديهاى ظلمانى و پر مخافت مدركات حسى هادى و راهنماى ديگران قرار گرفته و مآلا ما را قادر ساخته است كه از راه مشاهدات خاص حقايق كلى را در يابيم . ممكن است سؤال بفرماييد كه روش علمى متضمن چه بيم و اميدى براى بشريت است ؟ به نظر من راه صحيح طرح سؤال اين طور نيست ، كارى كه اين ابزار در دست بشر مىكند ، كلا تابع ماهيت هدفهاى نوع بشر است ، و تا آن هنگام كه اين هدفها بر جاست ، روش علمى وسايل تحقيق آنها را آماده مىسازد . مع هذا نمىتواند عين آن هدفها را در دسترس بشر قرار دهد ، اگر كوشش مشتاقانه‌اى براى فهم روشن و استنباط دقيق به عمل نمىآمد ، روش علمى خود به تنهايى به جايى منجر نمىشد ، و شايد اساسا به وجود هم نمىآمد . به عقيدهء من تكامل وسايل و ابهام و پيچيدگى هدفها يكى از خصوصيات عصر ما است . و اگر حقيقتا علاقه مند به راه راست و رفاه و آسايش و پيش رفت آزاد استعدادهاى كليهء افراد بشر باشيم ، نبايد در راه رسيدن به منظور و مقصد عالى خود از حيث وسايل در مضيقه باشيم . من عقيده دارم كه حتى اگر گروهى اندك از افراد بشر براى نيل به چنين هدفى مجاهدت كنند ، بالمآل زبر دستى آنان كار خود را خواهد كرد » . ( 1 ) « - اجازه مىخواهم ، مقدمة ، از اظهار لطف و عنايتى كه نسبت به اين جانب فرموده و مرا دعوت كرده‌ايد تا در جلسهء » انجمن توسعه و پيش رفت علوم « حضور