جهول ، ضعيف ، كفار ، كنود ( 1 ) در شناسنامه او نوشته شده است ؟ مگر خداوند متعال نفرموده است : « لَخَلْقُ اَلسَّمواتِ وَاَلأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ اَلنَّاسِ » 40 : 57 . ( 2 ) ( البته آفرينش آسمانها و زمين بزرگتر است از آفرينش انسانها ) . بنا بر اين نظريهء چهارم كه هم واقعيت ناچيز انسان را در مقابل هستى گوشزد مىكند و هم نتايج سير تكاملى تدريجى او را با داشتن با عظمتترين نيرو ، كه او را تا بمرحله ى با عظمت تر از هستى رهنمون مىشود ، قابل قبولتر به نظر مىآيد .
علت برترى انسان از جهان هستى چيست ؟
جلال الدين در ابيات مورد تحليل تنها اين نكته را در بارهء علت برترى انسان از جهان هستى متذكر مىشود كه انسان علت غايى عالم آفرينش است . انگيزهء خدا از خلقت و به جريان انداختن جهان هستى ، انسان است و جاى ترديد نيست كه همواره غايت از مقدمات و شرايط و مقتضيات مطلوب تر و بالاتر است . بلكه از لحاظ اين كه غايت و هدف مطلوب مستقل و اصيل و نهايى بوده و مقدمات و مقتضيات مطلوبيت پيرو و غير مستقل دارند ، از حيث عظمت قابل مقايسه نمىباشند . در موارد ديگر از ابيات مثنوى عوامل ديگرى را بميان مىكشد ، از آن جمله سايه و انعكاسى بودن جهان در مقابل انسان -
اين زمين و آسمانهاى سمى
هست عكس مدركات آدمى
باده در جوشش گداى جوش ماست
چرخ در گردش اسير هوش ماست
پس بود دل جوهر و عالم عرض
سايهء دل كى بود دل را غرض
هامش
( 1 ) هلوع نه سود حقيقىاش را مىشناسد و نه تحمل ناگوارى را دارد . كنود كفران كننده نعمت . .
( 2 ) سوره غافر ، آيهء 57 . .