( ( 380 ) ) امتحان همچون تصرف دان در او
تو تصرف بر چنان شاهى مجو
( ( 381 ) ) چه تصرف كرد خواهد نقشها
بر چنان نقاش بهر ابتلا
هيچ مىدانيد كه آزمايش هر موضوعى نوعى تصرف در اوست . و شما كه مىخواهيد خدا را بيازماييد ، در حقيقت مىخواهيد در او تصرف نماييد ؟
مضمون دو بيت فوق يكى از آن حقايق را در بر دارد كه از حدود فرهنگ قرن هفتم كه جلال الدين در آن مىزيسته است ، تجاوز كرده ، حتى فرهنگ امروز را كه نيمهء دوم از قرن بيستم است ، زير پا گذاشته و آيندهء بسيار دور را هم زير نظر گرفته است .
بار ديگر در اين بيت دقت كنيد :
( ( 380 ) ) امتحان همچون تصرف دان در او
تو تصرف بر چنان شاهى مجو
امتحان يك موضوع ، تصرفى در آن موضوع است چه معنا دارد ؟ براى توضيح اين مسئله چند نوع آزمايش را مطرح مىكنيم :
1 - موقعى كه شخص يا يك وسيلهء مربوطهاى انسان آگاهى را مورد آزمايش قرار بدهد و آن انسان خواه بداند كه مورد آزمايش قرار گرفته است يا نه ، چون عمل آزمايش متوجه او مىگردد بدون ترديد وضع روانى و مغزى او در مقابل آن عمل آزمايش عكس العمل ايجاد خواهد كرد .
موقعى كه دانش پژوه يك مسئله علمى را رو در روى خود مىبيند ، براى حل آن مسئله تحريك مىشود ، در حقيقت فعاليت يا انفعالى در مقابل آن مسئله در او به وجود مىآيد ، خواه بداند كه او را به وسيلهء آن مسئله آزمايش مىكنند يا نه . و در