« عن امير المؤمنين عليه السلام يباعدك من غضب الله ان لا تغضب » ( 1 ) ( از امير المؤمنين عليه السلام نقل شده است كه غضب نكردن ترا از غضب خدا دور مىكند ) .
( ( 114 ) ) گفت اى جان صعبتر خشم خدا
كه از آن دوزخ همىلرزد چو ما
سختترين سختىها خشم الهى است
مسلم است كه خشم الهى ناشى از هيجان نفسانى نيست كه در جانداران ديده مىشود و نيز جاى ترديد نيست كه غضب الهى بدون علت بر كسى فرود نمىآيد . اين دو مقدمه كاملًا روشن است .
اما مقدمه يكم ، به جهت آن كه خداوند خالق نفس و هيجانات آن بوده و خود با اوصاف مخلوقاتش موصوف نمىباشد ، چنان كه رحمت او به معناى دل سوزى نيست كه در جانداران ديده مىشود و بعبارت كلى تر مقام شامخ ربوبى از اين عواطف و احساسات و عوامل آنها برتر است .
بنا بر اين خشم خداوندى از يك نظر دو معنى دارد :
معناى يكم - بروز نتايج كارهاى زشت كه مطابق قوانين الهى صورت مىگيرد و از همين جهت هم به خدا نسبت داده مىشود ، مانند مهر كردن و بستن دلهاى انسانها ( ختم الله على قلوبهم ) كه به معناى بروز نتيجهء بىاعتنايى به تذكرات و توجهات قلبى است كه خود يكى از قوانين الهى است معناى دوم ناشى از سيطره و سلطهء مطلق و بىنهايت خداوند است كه چنان كه مىتواند نعمت وجود را به انسان ببخشد و اين نعمت وجود ، خير بىنهايت و لطف
هامش
( 1 ) شرح نهج البلاغه ، ج 4 ص 562 . .