17 - گردونهء محرك تاريخ ايده ها و عقايد است اين است و جز اين نيست بعضى از فلاسفه تاريخ 18 - گردونهء محرك تاريخ افزايش جمعيتها است اين است و جز اين نيست مالتوس 19 - گردونهء محرك تاريخ عشق و نفرت است اين است و جز اين نيست پارمنيد 20 - گردونهء محرك تاريخ يك عامل مجهول است اين است و جز اين نيست اوزوالد اشپنگلر 21 - جهان شناسى يعنى آتميسم منطقى اين است و جز اين نيست برتر اندراسل 22 - جهان شناسى يعنى شناخت فهم و عقل بشرى اين است و جز اين نيست بعضى از متفكرين فرانسه اگر كمى جسارت داشته باشيم ، مىتوانيم بگوئيم دانشمند و متفكرى را سراغ نداريم كه از قلمرو محدود ديدگاه عينىاش پا فراتر نهد و معتقد به « اين است و جز اين نيست » نباشد بيك معنا بايد گفت : اين گونه مطلق يا بى يقيناً از وضع ساختمان فكرى بشرى است كه چند گام در راه معرفت بر نداشته به بن بست مطلق مىرسد و با دست خود سد آهنى را در مقابل خود ايجاد مىكند . گمان نمىكنم كسى اين قرار گرفتن در بن بست را منكر شود ، ولى موضوع مهم همان است كه در مبحث گذشته اشاره كرديم كه مطلق جويى و مطلق يا بى از روى هوى و هوس نيست ، بلكه اين خاصيت طبيعت مغز بشرى است كه مىخواهد معلومات خود را به يك پشتوانهاى مستند بسازد .
تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 312
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٣١٢