اشتباهات و انحرافات فراوان در كشف و فعاليت آن وسايل از ارزش طبيعى و منطقى آنها نمىتواند بكاهد ، زيرا بشر در گذرگاه تاريخ فرهنگ خود ، با مشاهدهء همين اشتباهات و انحرافات كه به طور طبيعى معلومات او را يك محصول نسبى قرار داده در پيش رفت خود ثابت قدم بوده و ادامه داده است ، زيرا همواره واقعياتى كه به دستش رسيده است به وسيلهء همين وسايل بوده و راه را براى كشف روابط اجزاى طبيعت و سازندگىهايش هموار نموده است .
اين جريان مداوم براى آن است كه بشر به خوبى تشخيص داده كه وسايل مزبور به طور طبيعى نشان دهنده و عامل سازنده هستند و از اين جهت اشكالى متوجه آن وسايل نيست ، بلكه چيزى كه هست اين است كه وسايل مزبور در مقابل سيستم باز جهان طبيعت و محدوديت زندگى آدمى و دخالت عوامل تاريك كننده و محدوديت هر يك از آن وسايل از طرف عوامل و شرايط روانى و محيطى ، از موفقيت همه انسانها در همهء زمانها و شرايط در راه رسيدن به معلومات نهايى جلوگيرى مىكند . انديشه مطلق و حدس مطلق و روشن بينى مطلق كلماتى هستند كه مادامى كه صاحبان آنها از دريچهء طبيعت مىنگرند و با عصاى طبيعت راه مىروند ، فاقد معانى مىباشند .
اما انسانهاى ديگر پيدا مىشوند كه اين همه وسايل و طرق طبيعى و عالى را در وصول به واقعيات ناديده مىگيرند و هزاران روشنايىها را كه در بارهء حقايق دارند كنار مىگذارند و دنبال موضوعاتى مىروند كه جز تباه كردن مغز و خشك كردن چشمه سار زلال انديشه نتيجهاى در بر ندارد .
كسانى را سراغ داريم كه يك عمر است در مسئلهء جبر و اختيار و قضا و قدر سر گردان شده از مقابل هزاران حقايق روشن بىاعتنا مىگذرند و هيمن كه احساس كردند كه آن حقايق روشن با روح آنان سر و كار دارد و مىگويد يك گام پيش برويد و انسان باشيد ، مىگويند : بالاخره ما همه جا جبر مىبينيم ، اختيار مفهومى ندارد اين است جبر ، اختيار را به من نشان بدهيد رنگش سفيد است ؟ در كدام گرمابه كار مىكند ؟ اين اختيار نخود كدام آش است ؟ آرى -
تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 260
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٢٦٠