1 - قانون عليت در روبناهاى جهان هستى جريان دارد .
بىسبب بيند چو ديده شد گذار
تو كه در حبسى سبب را گوش دار ( 1 ) تو ز طفلى چون سببها ديده اى
در سبب از جهل بر چفسيدهاى ( 2 ) با سببها از مسبب غافلى
سوى اين رو پوشها ز ان مايلى
چون سببها رفت بر سر مىزنى
ربنا و ربناها مىكنى
رب همىگويد برو سوى سبب
چون ز صنعم ياد كردى اى عجب
حاصل آن كه در سبب پيچيده اى
ليك معذورى همين را ديدهاى ( 3 ) در حقيقت خالق آثار اوست
ليك جز علت نبيند اهل پوست ( 4 ) اى ز غفلت از مسبب بىخبر
بندهء اسباب گشتستى تو خر ( 5 ) گفت آرى گر توكَّل رهبر است
اين سبب هم سنت پيغمبر است
رمز الكاسب حبيب الله شنو
از توكَّل در سبب كاهل مشو ( 6 )
اين است يكى از مسائل حساس قانون عليت . درست توجه شود كه جلال الدين قانون سببيت و عليت را به هيچ وجه منكر نيست ، بلكه در بعضى از ابيات دامنهء قانون مزبور را حتى به جهان ابدى هم كشانيده مىگويد :
اين جهان و آن جهان زايد ابد
هر سبب مادر اثر از وى ولد
اين سببها نسل بر نسل است ليك
ديدهاى بايد منور نيك نيك ( 7 )
هامش
( 1 ) دفتر دوم ، ص 107 بيت 41 . .
( 2 ) دفتر سوم ، ص 188 بيت 9 . .
( 3 ) دفتر سوم ، ص 188 بيت 10 و 11 و 14 . .
( 4 ) دفتر سوم ، ص 194 بيت 47 . .
( 5 ) دفتر چهارم ، ص 254 بيت 3 . .
( 6 ) دفتر اول ، ص 21 بيت 25 . .
( 7 ) دفتر دوم ، ص 94 بيت 42 و 44 . .