زمانى حالا هم با سنجاق بسينهء ديگران فرو مىكنيم .
و با اين كه بشر امروز نسبت به عهد بربريت در پارهاى جهات علمى و مسائل مادى پيش رفت كرده است ، و مىتواند دقيقتر و روشنتر از قديم به دنيا نگاه كند و تحقيق كند ولى هنوز عادت نكرده است رفتارش را با عقل و خرد و عملش هم آهنگ سازد ، و آن گونه عمل كند كه علم به او آموخته است .
آقايان من مىبينم كه هنوز هم كاملا مطمئنيد ، و قطع داريد كه بالاخره بشر روزى عاداتى را كه گفتيم فرا خواهد گرفت . مىگوييد وقتى كه آخرين باقيمانده هاى عادات احمقانهء گذشته از يادش رفت ، آن وقت عاقلانه رفتار خواهد كرد ، آن وقت عقل سالم با كمك علم و دانش ، طبيعت بشرى را كاملا تربيت مىكند و او را بمرد خردمندى تبديل مىنمايد ، و در آن صورت به تنها راه عقلايى موجود رهبريش مىكند ، و در آن روز ديگر به اختيار و آزادانه به راه غلط و خطا نخواهد رفت ، و به اين فساد عالمگير خاتمه خواهد بخشيد .
چنين بگوييم كه خواسته ها و تمايلات طبيعيش را ، ديگر بىاراده و بىاختيار فراموش نخواهد كرد ، و از آنها پرهيز نخواهد نمود .
بله حتى شما به اين عقيدهء خودتان چيزى ديگر مىافزاييد و مىگوييد : در آن تاريخ نفس علم ، آموزگار بشر مىشود .
- ( با اين كه به نظر من اين علم هم كه مىگوييد ، فقط چيز لوكس و تفننى است ) باز مىگوييد كه آن بشر ديگر خود خواهى و خواهش بىجا ندارد ، هيچ وقت هم نداشته است مىگوييد كه بشر از نظر علمى چيزى نيست جز يك پنجه و دستهء پيانو يا يك ارگ دوار دستى ، و مىگوييد كه غير از مادر عالم وجود قوانين طبيعى نيز هستند مثلًا بشر آن چه را كه مىخواهد بكند نه بدليل تمايلات شخصى و اراديش مىكند بلكه كاملا خود به خود صورت مىپذيرد ، طبق قوانين طبيعى . در نتيجه و به حساب شما فقط كافى است كه ما اين قوانين را كشف كنيم . وقتى كشف كرديم ديگر بشر نسبت به اعمالى كه مىكند مطلقاً مسئول نيست . و خواهد توانست كه يك زندگانى بىنهايت
تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 95
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٩٥