تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 580

( و به خدا سجده مىكند هر كس كه در آسمانها و زمين است ، اختيارا يا به طور اكراه ) « قالَ فَمَنْ رَبُّكُما يا مُوسى ؟ . قالَ رَبُّنَا اَلَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى 20 : 49 - 50 . » ( 1 ) ( فرعون گفت : خداى شما دو نفر ( موسى و هارون ) كيست ؟ موسى گفت : خداى ما كسى است كه به همه چيز آفرينش عطا فرمود و سپس همهء آنها را هدايت كرد ) . و از اين قبيل است تمام آيات قرآنى كه مضمون عبادت همهء دستگاه هستى را در بر دارد ، مانند : « سَبَّحَ لِلَّه ما فِي اَلسَّمواتِ وَاَلأَرْضِ وَهُوَ اَلْعَزِيزُ اَلْحَكِيمُ 57 : 1 . » ( 2 ) ( هر چه كه در آسمانها و زمين است به خدا تسبيح مىگويد ، و او است خداى عزيز و حكيم ) . « أَلَمْ تَرَ أَنَّ الله يَسْجُدُ لَه مَنْ فِي اَلسَّمواتِ وَمَنْ فِي اَلأَرْضِ 22 : 18 . » ( 3 ) ( آيا نمىبينى كه هر چه و هر كه در آسمانها و زمين است به خدا سجده مىكند ) توضيح - مقصود از « طوع و كره » ممكن است يكى از دو معنا بوده باشد : معناى يكم - تقسيم بحسب انسانها و ساير موجودات است ، كه بعضى انسانها با آزادى اراده و اختيار خدا را عبادت مىكنند و غير انسانها به طور اضطرار و جبر كه عبارت از خضوع صد در صد آنها به قوانين مقرره مىباشد . معناى دوم - تقسيم مربوط به تمام موجودات بوده باشد ، و اين تقسيم بدين گونه است : هر موجودى دو جنبه دارد : 1 - جنبهء طبيعى خالص - از اين جنبه سجده و تسليم و عبادت موجود اضطرارى است ، زيرا در مقابل مشيت و اوامر الهى مانند يك وسيلهء ناخود آگاه است كه هيچ گونه اختيارى ندارد .