اين تفاوت عقلها را نيك دان
در مراتب از زمين تا آسمان
هست عقلى همچو قرص آفتاب
هست عقلى كمتر از زهره و شهاب
هست عقلى چون ستارهء آتشى
هست عقلى چون چراغ سر خوشى ( 1 ) عقل كاو عقل دگر را سخره كرد
مهره زو دارد وى است استاد نرد ( 2 )
بحث اختلاف در عقول ، در هر دو قسم خدا دادى و اكتسابى مطرح است . يعنى مردم هم در عقل خدا دادى با يكديگر اختلاف دارند و هم در عقل اكتسابى و تجربى . راه براى اثبات اختلاف در قسم اول غير مستقيم و در قسم دوم مستقيم است ، به اين معنى وقتى كه در رفتار و حركات و انديشه هاى كودكان دقت كنيم ، خواهيم ديد : طرز تفكر و تعقل آنها از همان به دو بروز انديشه نمودار مىگردد .
در انتخاب اقسام بازيها و در چگونگى رابطهاى كه ميان خود و ساير كودكان و پدر و مادر و خواهر و برادر برمى گزينند ، اين اختلاف روشن است .
اين معنى از نظر فلسفهء الهى با هيچ گونه اشكالى روبرو نمىشود ، زيرا تكامل و اعتلايى كه از انسانها خواسته شده است به اندازه و چگونگى وسايلى است كه به آنها داده شده ، در اين مورد تفاوتهاى موجوده علامت پستى و برترى نيست ، زيرا اين تفاوت از منطقهء فضيلت كه نقطهء مركزى دائرهء ارزش انسانى است ، كاملًا بيرون است .
نه تنها تفاوتهاى موجوده اشكالى در فلسفهء الهى به وجود نمىآورد ، بلكه بدون اختلاف و تفاوت ، سيستم زندگى دسته جمعى بشرى خواه در قلمرو ماديات و يا در قلمرو معنويات امكان پذير نيست . آيات و احاديث وارده در اين باره كه اختلاف در وسايل درك و تعقل انسانها به سود خود آنان ، بلكه مانند يك اصل ضرورى براى زندگى آنها لازم است ، به حد كافى وجود دارد .
تجربيات خارجى ما هم مؤيد اين ضرورت است ، مانند تضاد يا تخالف موجود
هامش
( 1 ) دفتر پنجم ، ص 33 و 34 و 35 . .
( 2 ) دفتر ششم ، ص 410 بيت 23 . .