فعاليت عضو مادى در هر رشته باعث ورزيدگى عضو در همان رشته مىگردد ، بخلاف عقل كه تقويت آن باعث باز شدن ديدگاههاى متنوعترى در برابر انسان مىگردد اگر چه بروز ديدگاههاى گوناگون هم اغلب با آن رشتهء فعاليت عقل داراى ارتباط مستقيم يا غير مستقيم مىباشد .
وجود عقل خدا دادى - اين نوع عقل مخصوصاً اگر با قدرت طبيعت انسان به تعقل تعبير شود ، مورد پذيرش اكثريت قريب به اتفاق متفكرين است .
اگر مكتبى يا شخصى پيدا شود كه اين حقيقت را منكر شود ، و در اين انكارش مقاومت لجوجانه نمايد ، ما با چنين مكتب و شخصى كارى نداريم ، جز اين كه بگوييم : تمام جانداران در عرصهء هستى زندگى مىكنند ، مشهودات ما براى آنها هم مطرح است ، پس چرا تعقل نمىكنند ؟ اين يك اصل بديهى است كه : در جريان طبيعى علت يا به عبارت عمومىتر تأثير متقابل هر موجودى ، آن اثر را نمودار مىسازد كه هستهء آن را دارا بوده باشد . از باريدن باران روى مزرعهء گندم كه دانه ها در آن پاشيدهاند كتاب نمىرويد ، هواپيما سر در نمىآورد ، شتر هم زاييده نمىشود ، بلكه گندم مىرويد . زيرا اثر باران در خاكى كه داراى دانه هاى گندم است ، به وجود آمدن گندم است نه امور مزبوره .
اگر موجود انسانى در ساختمان مغزى خود نيروى اولى را نداشت ، با روبرو شدن با پديده ها و قوانين طبيعت نمىتوانست آنها را تنظيم نمايد و تعقل بورزد .
37 - اختلاف عقول چه معنا دارد ؟
گفت از اين ره كوره آوردى بيار
در خور فهم و عقول اين ديار
همچو پرهاى عقول انسيان
كه بسى فرقستشان اندر ميان ( 1 ) اختلاف عقلها از اصل بود
بر وفاق سنّيان بايد شنود
بر خلاف قول اهل اعتزال
كه عقول از اصل دارند اعتدال ( 2 )
هامش
( 1 ) دفتر اول ، ص 69 بيت 7 و ص 71 بيت 38 . .
( 2 ) دفتر سوم ، ص 161 بيت 46 و 47 و 48 . .