غزالى مىگويد : « در اين جا ممكن است اين سؤال پيش بيايد كه عقل بشر نيز گاهى اشتباه مىكند و به همين مناسبت است كه غالبا در بين عقلا و دانشمندان اختلاف نظر وجود دارد ؟ در جواب اين سؤال مىگويم : گاهى اوهام و خيالات بشر ، صورتهايى را در ذهن ايجاد مىكند و عدهاى از افراد اشتباهات چنين صورتهايى را احكام و تصورات عقل مىدانند و در اين قبيل موارد بايد گفت : هيچ گونه اشتباهى متوجه عقل نيست و راه غلط را نپيموده است ، بلكه اين گونه افراد نتوانستهاند خيالهاى واهى را از احكام عقلى تشخيص دهند و موضوع را در كتابهاى معيار العلم و محك النظر توضيح دادهام . عقل كه جوهر مجرد است ، اگر با اوهام و خيالات آلوده نگردد ، هيچ گاه اشتباه نمىكند و راه غلط را نمىپيمايد ، بلكه به حقيقت اشياء پى مىبرد ، ولى جلوگيرى از اين آلودگى كارى دشوار است و وقتى كاملًا ميسر مىگردد و پردهء ضخيم خيالات واهى از چهرهء عقل برداشته مىشود كه با مرگ بدن ، تجرد خود را به دست بياورد و در اين حال است كه به كشف تمام اسرار موفق مىشود و حقايق موجودات و رازهاى نهفته در برابرش آشكار و جلوه گر مىگردند . . . » ( 4 ) اين محك نمىتواند جز مدرك اصيل
تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 253
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٢٥٣
عقل را گر ارّهاى سازد دو نيم
همچو زر باشد در آتش او به سيم
وهم مر فرعون عالم سوز را
عقل مر موسىّ جان افروز را
گفت من عقلم رسول ذو الجلال
حجة اللهام امان از هر ضلال
هست مىهاى سعادت عقل را
كه بيايد منزل بىنقل را
تا رهى از فكر و وسواس و حيل
بىعقال عقل در رقص الجمل ( 1 ) بر خيال و خواب چندين رو كنى
نيست عقلت را تسويى روشنى ( 2 ) پيش وهم اين گفت وعده دادن است
عقل گويد مژده چه ؟ نقد من است ( 3 )
هامش
( 1 ) دفتر چهارم ، ص 252 بيت 41 ، 46 ، 48 ، 51 ، 52 ، 54 . .
( 2 ) دفتر ششم ، ص 416 بيت 14 . .
( 3 ) دفتر چهارم ، ص 368 بيت 48 . .
( 4 ) مشكاة الانوار ، غزالى ، ترجمه برهان الدين حمدى ، ص 13 . .