تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 591

كند . بدان جهت كه اين مىخواهم همواره در حال جوشش است ، و لذا جريان آن به مسيرهاى متضاد كاملًا امكان پذير است ، به همين علت دايما مجبور مىشوند و در آن موارد كه موضوع ضرر و فايده يك امر مطلق نيست ، بلكه در سنتزهاى مختلفى كه قابل حصول است و ما نوع مخصوص آن سنتزها را مىخواهيم ، به طور لازم بايد خصوصيت اضداد را مورد دقت قرار داده و جريان آنها را تنظيم نماييم . يكى از نتايج فوق العاده مهم اين بررسى آن است كه به آن دليل كه مىخواهمهاى فردى هميشه با اجبار محدود مىگردد ، براى حفظ هر گونه نظام اخلاقى و اقتصادى و اجتماعى و سياسى و حقوقى براى اجتماعات لازم است كه گردانندگان سيستم ، اين زمينه عمومى را فراموش نكنند و بايد بدانند كه سر و كار آنان با انسانهايى است كه داراى نيروى انعطاف جدى بهر طرفى است كه عوامل و انگيزه هاى قوى حكم مىكند و در هر دوره و عصرى پيش تازان اجتماعات از همين نيروى انعطاف بهر طرف كه بخواهند مىتوانند بهره بردارى نمايند . براى روشن شدن اين مطلب كافى است به اين حقيقت توجه كنيم كه : تا كنون حتى يك بار هم اتفاق نيفتاده است كه كودكى با مشخصات سيستم اجتماعى و حقوقى و سياسى مخصوص به يك اجتماع چشم به دنيا باز كند . اگر چه سيستم مفروض چند نسل در آن اجتماع حكمفرما بوده باشد ، پس انسان موجودى است كه دايما توليد مىشود و قدرت انعطاف به هر چه را كه محيط و اجتماع مىخواهد با خود مىآورد ( 1 ) و اين انعطاف حالت استمرار دارد ، تا آن جا كه به كلى موجوديت انسانى به وضع مقتضى