تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 424

« الشهيد الممتحن هو المصفى المهذب . » ( 1 ) ( شهيد ممتحن كسى است كه تصفيه و تهذيب شده است ) . بنا بر اين در آيه‌اى كه مفهوم امتحان به خدا نسبت داده شده است مانند : « إِنَّ اَلَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ الله أُولئِكَ اَلَّذِينَ اِمْتَحَنَ الله قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ 49 : 3 . » ( 2 ) ( كسانى كه صداهاى خود را در نزد پيغمبر آهسته مىنمايند ، مردمى هستند كه خداوند دلهاى آنان را براى تقويت امتحان نموده ، براى آنان بخشايش و پاداش عظيم ذخيره شده است ) . به همان معناى تصفيه و تزكيه است كه خودشان مقدمات آن را آماده نموده‌اند نه به معناى آزمايش اصطلاحى . معناى محص عبارت است از خالص شدن پس از اختلاط و روشن شدن پس از تاريكى . رجوع شود به نهايهء ابن اثير مادهء محص . مادهء ابتلاء كه در حدود 30 مورد در قرآن مطرح شده است معناى آن يكى از دو يا هر دو مفهوم است : يكم - تصفيه و آشكار ساختن . دوم - آزمايش به معناى معمولى . اگر مادهء ابتلا به خدا نسبت داده شود ، به معناى تصفيه و تهذيب و آشكارا ساختن است و اگر به غير خدا استناد داده شود به معناى آزمايش است . ابن منظور مىگويد : « ابتلاه الله : امتحنه . » ( 3 ) ( خدا كسى را مبتلا كرد ، يعنى او را امتحان نمود ) . چنان كه اشاره كرديم امتحان منسوب به خدا به معناى تصفيه و تهذيب است . از