تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 422

منافاتى با امتحان بندگان ندارد ، زيرا خداوند نه تنها به نتيجهء آزمايش يك يا همهء انسانها دانا است ، بلكه به تمام اجزاء و مجموع آفرينش علم دارد و با اين حال آن را آفريده است . حادثه‌اى به وجود مىآيد و حوادث ديگرى را در دنبال مىآورد ، عللى به وجود مىآيند و معلوماتى را به وجود مىآورند ، علم خداوندى غير از تحقق معلوم خداوندى در جهان هستى است و اين كه در بعضى از آيات نتيجهء آزمايش را علم خداوندى به موضوع قرار داده است ، مانند : « وَلِيَعْلَمَ الله اَلَّذِينَ آمَنُوا وَيَتَّخِذَ مِنْكُمْ شُهَداءَ 3 : 140 . . . » ( 1 ) ( تا خداوند بداند كسانى را كه ايمان آورده‌اند و از شما شهودى براى آنان بگيرد ) . به همان معنا تفسير شده است كه متذكر شديم . براى توضيح اين معنى مىگويم : يك مهندس عالى قدر ساختمانى را در نظر مىگيرد ، نقشه و مصالح آن را دقيقا تعيين مىكند و مىداند كه ساختمان مفروض چه مقدار از زمين را اشغال خواهد كرد ، اساس آن چگونه و اجزاى نمودار شوندهء آن از نظر فن ساختمانى و آرايش و دكور چيست ؟ چه تعدادى از كارگر و در چند ماه آن را تمام خواهند كرد . . . اين مهندس بهمهء اجزاء و پديده هاى ساختمان پيش از آن كه به وجود بيايد ، دانا است ، پس از آن كه به وجود آمد علم تازه‌اى بر علم او افزوده نمىگردد ، بلكه آن چه را كه مىدانست در عرصه هستى نمودار مىشود و به اصطلاح ديگر معلومات مهندس در مصالح ساختمانى و مواد آن نقش مىبندد . انطباق علم به معلوم در قلمرو هستى علم تازه‌اى نيست كه بعضى از فلاسفه را وادار كند كه بگويند : خداوند به جزئيات حوادث دانا نيست ، يا بگويند : علم خداوندى به موجودات اجمالى است ، وقتى كه معلوم تحقق خارجى پيدا مىكند علم خداوندى صورت تفصيلى به خود مىگيرد . آيات متعددى در قرآن وجود دارد كه معناى آزمايش را كاملًا روشن مىسازد