اقسام روابط اشياء با يكديگر مانع از آن است كه انسانهاى صرفه جو و شتابزده و خود خواه بتوانند احساس ابتدايى خود را در بارهء علت و معلول از دست داده و با نظر واقع بينانهاى جريانات را تحت بررسى قرار بدهند يا آنها را بپذيرند .
بلى ، يك مسئلهء بسيار با اهميت وجود دارد كه ما در سرتاسر مثنوى بارها با آن روبه رو مىگرديم ، اين مسئله يك اصل فوق العاده مهم از حكمت الهى است كه عقل همه جانبه و سليم از يك طرف و منابع معتبر اسلامى از طرف ديگر آن را تاييد كرده است و آن اين است كه سيستم جهان طبيعت داراى دو جنبه است :
الف - جنبهء سطحى رو بانسانها - سيستم جهان طبيعت از اين جنبه كاملًا بسته بوده و كوچكترين خلا و شكافى در قوانين آن نمىتوان مشاهده كرد . با نظر به اين جنبه است كه شانس و بخت و اتفاق مفاهيم پوچ و نامفهومى هستند .
ب - جنبهء رو به ما وراى طبيعت - از اين جنبه سيستم جهان طبيعت باز بوده علل و معلولات با در نظر به اين جنبه مقاومت و ضرورتهاى خود را از دست مىدهند در آن موقع كه در اطاق نشستهايد ، اجزاى كالبد مادى شما هر يك وضع مخصوصى به خود گرفته است ، اگر كودك چند ماههاى شما را در آن وضع ببيند شكل و وضع بدن شما را در حال نشستن ، يك سيستم بسته مىداند كه كوچكترين تغييرى در آن راه نخواهد يافت .
اما يك انسان رشد يافته مىداند كه تمام وضع كنونى شما در حال نشستن معلول خواستن درونى شما است كه خود معلول چگونگى تفسير حيات شما مىباشد و شما در همان لحظه كه با وضع معينى نشستهايد ، با كوچكترين اراده مىتوانيد تمام وضع خودتان را تغيير بدهيد ، مثلًا بلند شويد يا بخوابيد . سيستم كالبد مادى شما در مقابل اراده و فعاليتهاى حياتى كه داريد و محسوس نيست ، از نوع سيستم باز است .
جهان با عظمت ماده و حركت هم در مقابل مشيت خداوندى داراى سيستم باز
تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 176
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص١٧٦