گسترش و تنوع استعدادها از نظر متافيزيكى
در مبحث استعدادها بايستى اين نكته را هم در نظر داشته باشيم كه : محدوديت استعدادها و كميت و كيفيت پذيرش و همچنين محدوديت فاعليتها در جهان هستى مربوط به روى پردهء طبيعت است ، به اين معنى كه در عرصهء برونى طبيعت است كه مسئلهء حركت و قوانين آن ، نيرو و اصول آن ، تزاحم و مقدمات و نتايج آن ، وحدت و كثرت و خواص آنها . . . مطرح است ، و اما در پشت پردهء طبيعت واقعيت نفس الامرى كه ما فوق اين مسائل است . بعد و ظرفيت و حركت و سكون مادهء گسترده در پهنهء هستى ، تمام ماهيت و خواص خود را از ما وراى طبيعت دريافت مىكند ، به همين جهت است كه مىتوانيم بگوييم : هيچ يك از امور فوق الذكر نه جنبهء مطلق دارند ، و نه مىتوانند سيستم جهان طبيعت را در مقابل ما وراى طبيعت ببندند .
بنا بر اين استعدادها و فاعليتها كه در طبيعت ديده مىشوند ، با نظر به ما وراى طبيعت نامحدود بوده و هيچ ضرورت واقعى ايجاد نمىكند كه مثلًا آتش به طور مطلق مىسوزاند .
عصاى چوبين فقط براى راندن گوسفندان و سوزاندن بوده و طبيعت جامد و كيفيت و كميت مادى مخصوص به خود را تا ابد و در واقع نفس الامر نتواند از دست بدهد ، بلكه به قول جلال الدين : از طرف ما وراى طبيعت استعدادى به آن عصاى چوبين داده مىشود كه به صورت جاندارى در مىآيد و بساط فرعون طغيانگر را بر مىچيند .