بوده است ، شايد به استثناى چند نفر كه با انگشتان شمرده مىشدند ، در هر دوره خواص و استعدادهاى طبيعت را در همان نمودهاى محدود منحصر مىكردند كه براى مردم آن دوره مطرح بوده است .
مثلًا در بارهء مواد غذايى در دورانهاى گذشته چهار صفت اصلى را قايل بودهاند ( تر و خشك و گرم و سرد ) در صورتى كه امروز مىدانيم : صفات بسيار با اهميتترى در مواد غذايى وجود دارد كه چهار خاصيت فوق در مقابل آنها داراى هيچ اهميتى نيست ، بلكه اصلا مشكوك و در عقيدهء گروه فراوانى از كارشناسان مربوط ، صحت ندارند . صفات با اهميتى بعدها در مواد غذايى كشف شد ، مانند مقوى بودن به وسيلهء انواع ويتامينهاى مختلف و شورى ، تلخى ، شيرينى ، ترشى و تركيبات فراوانى از ساير خواص مواد غذايى كه مسائل فوق العاده فراوانى را مطرح مىكند اگر ما اين اصل را قبول داشته باشيم كه همهء اشياء در شرايط مناسبى مىتوانند با يكديگر تأثير و تأثر داشته باشند ، با اين حقيقت شگفت انگيز روبه رو خواهيم گشت كه : هر شىء طبيعى اگر چه به نظر ما ناچيز برسد ، داراى استعدادهايى است كه شمارهء آنها مطابق شمارهء تمام اجزاء طبيعت است .
از طرف ديگر اصل فوق اقتضا مىكند كه فاعليتها نيز كه استعدادهاى اشياء را به فعليت مىرساند ، محدود به شماره هاى معمولى نيست ، بلكه با تماس مؤثر شىء فاعل ، با هر يك از موجودات ، فاعليت مخصوصى بروز خواهد كرد .
آب مادهاى است مايع ، در قلمرو جمادات ، فاعليت فيزيكى متنوع و فراوان دارد ، در قلمرو گياهان فاعليت خود را در هزاران نوع آشكار مىسازد ، همچنين در عالم جانداران . . . ( 1 )
هامش
( 1 ) بايستى از يك نكتهء مهم غفلت نكنيم و آن اينست كه آن چه مشاهده مىشود تأثير و تأثر متقابل موجودات با يكديگر مىباشد . در اين تأثير و تأثر هر دو موجود كه با يكديگر تماس فعل و انفعالى مىگيرند ، داراى دو جنبه مىباشد : الف ) - جنبهء ايجاد اثر . ب ) - جنبهء پذيرش اثر . مثلًا موقعى كه قند در آب حل مىشود ، آب شيرينى قند را مىپذيرد ، در عين حال اجزاى قند را هم متلاشى مىسازد . بنا بر اين در جريان تأثير و تأثر ، استعداد و فاعليت به طور نسبى در هر دو موجود وجود دارد . . اصطلاح كوزال كاراكتريستيك كه در فلسفهء شرق و غرب ديده مىشود ، به همين مسئله كه متذكر شديم دلالت روشنى دارد . مىگويد : كيفيت و تشخيص عليت در هر موجودى قابل تصور است . .