ساختن لقمه و بخشيدن آن بكس ديگر در اختيار انسانها است ، اما دندانى كه آن را خواهد جويد ، گلويى كه آن را به جهاز هاضمه تحويل خواهد داد و جهاز هاضمهاى كه آن را هضم خواهد كرد ، كار خدا است و بس ، با يك نظر دقيق مىبينيم كه نيرويى كه باعث شده است انسان لقمهاى را به دست بياورد و خاصيت طبيعى همان لقمه كه مىتواند انسان را اشباع كند و انگيزه هايى كه موجب بخشش آن لقمه به كس ديگر شده است ، همه و همه مربوط به جريان سلسلهء پيوستهء هستى است كه به طور مستقيم جلوه گاه مشيت خداوندى است .
از طرف ديگر همان دندان و گلو و جهاز هاضمه ، جلوه يا معلول همان لقمه ها است كه چند صباح پيش ساختهء دست انسانها بود كه از رويدادهاى طبيعى بهره بردارى گشته است .
بنا بر اين مىتوان گفت : همهء استعدادها و تقاضاها و خواص اشياء ، روزى چند لقمه هايى بودهاند و همان لقمه ها هم كه در اختيار بشرى است داراى استعدادها . . . و امورى است كه خارج از حيطهء اختيار انسانها است . و به طور كلى اجزاء طبيعت و انسانها در هر دو صورت استعداد و فعليتهاى اختيارى ، به طور تبادل و تعاقب جلوه گر مىشوند ، بنا بر اين ما نمىتوانيم مطلب جلال الدين را كه در بيت فوق آورده است به طور سطحى بپذيريم .
اعتراض فوق خيلى روشن است ، اما جلال الدين در همين ديباچه چند بيت ديگر دارد كه مىتواند پاسخگوى اعتراض مزبور بوده باشد ، او مىگويد :
( ( 26 ) ) ذره ها ديدم دهانشان جمله باز
گر بگويم خُردشان گردد دراز
( ( 27 ) ) برگها را برگ از انعام او
دايه گان را دايه لطف عام او
( ( 28 ) ) رزقها را رزقها او مىدهد
ز انكه گندم بىغذايى كى زهد ؟
توضيح اين پاسخ همان است كه در مباحث پيشين متذكر شديم و به طور اختصار اين پاسخ چنين مىگويد :
« يَسْئَلُه مَنْ فِي اَلسَّمواتِ وَاَلأَرْضِ كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ . » 55 : 29 ( 1 )
هامش
( 1 ) سوره الرحمن ، آيهء 29 . .