عمدهء اختلاف از همين جا ناشى مىشود .
اين اختلاف با نظر به ريشهء اساسى آن يك پديدهء طبيعى است و هيچ متفكرى هم نمىتواند انديشهء بر طرف شدن اين اختلاف را در ذهن خود بپروراند . آن چه كه مايهء تأسف و بىچارگى است ، اين است كه اين پديدهء طبيعى را مورد بهره بردارى تمايلات سود جويانه قرار بدهيم و با ايجاد اختلافات تصنعى دنيا را به بلوكهاى گوناگون تقسيم كنيم و به سر و كلهء يكديگر بكوبيم و گاهگاهى هم براى تكميل مقاصد خود ، اعلاميهء جهانى حقوق بشر را به رخ همديگر بكشيم اما هر گونه جهان بينىهايى كه در طول تاريخ تا بامروز از بشر مشاهده شده است ، نه همهء گفته هاى آنان حق است و نه همهء آنها باطل ، چنان كه پس از اين متذكر مىشويم .
اختلاف در اديان يعنى چه ؟
آن اختلاف طبيعى كه به طور اختصار در باره اش صحبت كرديم ، اگر در صحنه سازىهاى اميال و هوسبازى غوطه ورش نسازند - نه آسيبى مىرساند و نه باعث سقوط مىگردد ، بلكه از يك نظر ضرورى و مفيد مىباشد . آن چه كه مورد تعجب و حملات شايسته و ناشايسته است . اختلافى است كه در اديان مشاهده مىشود ، تا آن جا كه گاهى همين اختلاف را عمده دليل مردود بودن اديان دانستهاند . اگر بخواهيم از قضاوتهاى سطحى خوددارى كرده و با تعمق لازم در اين مسئله بررسى كنيم ، بايستى بگوييم : در اين مسئله با دو موضوع اساس سر و كار داريم :
موضوع يكم - آيا گرايش دينى فى نفسه موجب اختلاف است يا نه ؟
از مجموع ملاحظات در بارهء خود اديان حقه و وضع روانى و طبيعى انسانى و تاريخى كه بشر از روش دينى خود نشان داده است ، به طور اطمينان مىتوان گفت : اديان حقه كه در تاريخ بروز كرده به هيچ وجه فى نفسه منشأ اختلاف نبوده است . ماهيت اديان الهى در همهء دورانها يكى بوده است ، زيرا محور عمومى و اساسى آنها عبارت است از گرايش به مبدأ و اعتقاد به رستاخيز و ابديت و تطبيق زندگانى به مشيت الهى كه