آن قلمرو را نشان بدهد ، در اين صورت آن را قضيهء خبرى نمىگويند ، بلكه جملهء انشايى خواهد بود ، مانند جملهء امرى ، استفهامى و . . . و بعيد نيست كه اصول و مسائل رياضى و معقولى كه واقعيتى غير از خود را نشان نمىدهند ، از جملهء قضاياى خبرى معمولى نباشند ، زيرا اين قضايا يا راستاند و يا وجود ندارند ، به اين معنى كه وقتى كه يك رياضىدان از = 2 × 2 عدد 4 را نتيجه گرفت ، اين قضيه وجود دارد و راست است ، و اگر عدد 3 يا 5 را نتيجه گيرى نمود ، در حقيقت = 2 × 2 مورد عمل قرار نگرفته است ، خطا در فعاليت ذهنى از به وجود آمدن محصول جلوگيرى مىكند ، نه اين كه محصولى به وجود مىآيد كه مخالف واقع مىشود و در نتيجه دروغ مىگردد .
گروهى از علماى منطق مىگويند : اصول رياضى از قبيل قضاياى تحليلى است و در اين قضايا چيز تازهاى به موضوع قضيه اسناد داده نمىشود ، مثلًا وقتى كه مىگوييم : مثلث شكلى است كه داراى سه ضلع است ، چون سه ضلعى بودن در ذات مثلث وجود دارد ، بنا بر اين در حقيقت اين قضيه صورت تحليلى مثلث مىباشد ، پس براى چنين قضيه قلمرو بيرون از خود وجود ندارد كه با مطابقت با آن راست و در صورت عدم مطابقت دروغ بوده باشد . اما در قضاياى تركيبى كه مفاهيمى را بدون اين كه در موضوع قضيه باشد به آن اسناد مىدهيم ، از واقعيتى خبر مىدهيم كه ممكن است قضيه با آن مطابقت داشته باشد و ممكن است مطابقت نداشته باشد .
اين كه بعضى از منطق دانان جديد مىگويند : قضاياى هندسى و رياضى و منطقى معقولى ، همواره يقينى هستند و راست و دروغ براى آنها وجود ندارد ، صحيح به نظر نمىرسد ، زيرا ، بحث در طبيعت قضايا به طور مطلق ، غير از بحث در قضايايى است كه صحيح فرض شده است .
وقتى كه يك رياضىدان به جاى 25 عدد 27 را از = 5 × 5 استخراج مىكند ، طبيعتاً يك قضيهء رياضى را بيان كرده و ذهن او يك عمل رياضى انجام داده است ، نهايت امر اين است كه اين قضيه غلط است ، ما مىخواهيم بدانيم اين غلط سنخ همان دروغ است كه در ساير قضايا تصور مىشود يا نه ؟ مىگوييم : اين غلط غير از آن
تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 264
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٢٦٤