تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 87

تاريخ ) يعنى تمايلات تمام مردم را كه منشا و هدف واحدى دارد ، مورد مطالعه قرار دهيم و بر علم محاسبهء انتگرال ( يعنى جمع بندى واحدهاى بىنهايت كوچك ) مسلط باشيم ، مىتوانيم به درك قوانين تاريخ اميدوار باشيم . » ( 1 ) » اما عقل و شعور انسان نه تنها از قبول اين توضيح امتناع دارد ، بلكه صراحتاً مىگويد : كه اين شيوهء توضيح و تعبير و تفسير صحيح نيست ، زيرا - در اين توضيح و تعبير و تفسير ضعيفترين پديده به عنوان علت پيدايش پديدهء قوىتر شناخته شده است و حال آن كه مجموع اراده هاى بشرى هم به وجود آورندهء انقلاب و هم موجد ناپلئون بود و فقط مجموع اين اراده ها بود كه به قبول موجوديت آن دو رضا داد و سپس با نابودى و تباهى آنها موافقت كرد . » ( 2 ) » درست است كه هر وقت سرداران جنگى بزرگى پيدا شده‌اند ، جنگ هم به وجود آمده ) اما اين نكته به هيچ وجه ثابت نمىكند كه سرداران جنگى و فاتحان بزرگ علل جنگها بوده‌اند و يا قوانين جنگ را بتوان در فعاليت شخصى يك فرد شناخت . من هر بار كه به ساعت خود نگاه مىكنم و مىبينم كه عقربه هاى آن سر ساعت 10 ايستاده است صداى ناقوس كليساى مجاور را مىشنوم اما از اين واقعيت كه هميشه وقتى صداى ناقوس بلند مىشود كه عقربه هاى ساعت من ساعت ده را نشان مىدهد ، من حق ندارم نتيجه بگيرم كه وضع عقربه هاى ساعت من علت حركت ناقوسهاى كليسا است . هر دفعه كه من حركت لوكوموتيو را مىبينم و صداى آن را مىشنوم باز شدن دريچهء بخار را نيز مشاهده مىكنم ، اما از اين واقعيت نبايد چنين نتيجه بگيرم كه صداى سوت و گردش چرخهاى لوكوموتيو علت حركت آن است . » ( 3 ) » ما بايد براى تحقيق و مطالعهء قوانين تاريخ موضوع مورد مطالعه را به كلى