آسمان يك ماه ايجاد مىكند . . . اينها و صدها امثال اينها مطالبى است كه هر روز و شب آنها را مىشنويم و مىبينيم و خودمان هم جزئى از نتايج و عوامل آنها قرار مىگيريم .
بايستى به اين نكته توجه كنيم كه : اگر چه در روبناى عرصهء طبيعت رويدادها همگى محكوم به قوانين كميت مىباشد ، اما نه رويدادها همگى حقيقت واحد هستند و نه كميتها عبارت از يك عده حقايق غير قابل تغيير ، يك كليد را بالا مىبريم لامپهاى برق يك شهر را روشن مىسازيم و همان دكمه را پايين مىآوريم همان لامپها را خاموش مىكنيم ، همهء اين فعاليتها و پديده ها با كميت سر و كار دارند ، ولى نكته اين است كه هدف گيرى و خواستن ما كه اين فعاليتها و پديده هاى بىكران را ايجاد يا اعدام مىكند از مقولهء كيفيت است نه كميت .
براى روشن ساختن لامپهاى برق يك شهر بزرگ احتياجى مثلًا به پانصد و دوازده هزار و سيصد و چهارده خواستن و هدف گيرى روشنايى لامپ برق كه در شهر موجود است وجود ندارد .
به اضافهء اين كه دورى فعاليتهاى آزادانهء شخصيت از مقولهء كميت خواه در سمت صحيح و خواه در سمت منحرف بيشتر از دورى خواسته هاى طبيعى از كميت مىباشد ، زيرا - مجاورت خواسته هاى طبيعى بيشتر و نزديكتر از ارتباط فعاليتهاى آزادانهء شخصيت به سطح طبيعت مىباشد .
از همين جا است كه سعادت و شقاوت اخروى در ما فوق كميت و زمان تحقق پيدا خواهد كرد ، زيرا - سعادت و شقاوت اثر فعاليت آزادانهء روح انسانى مىباشد .
تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 756
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٧٥٦