خود قرار دادهاند به قول جلال الدين شبيه به كاوش هوش در لابلاى ديوارها و زير زمينها است اين كاوشها ميدانهاى ناچيزى براى ديدگاه فلاسفه مكتب ساز باز مىكند ، حتى اقتدار فكرى آنان نيز اجازه نمىدهد كه ناچيزى ميدانهاى باز شده در مقابل ديدگاهشان را منكر شوند ، اينان بهتر از ديگران مىدانند كه جواب هر سؤالى در قلمرو جهان بينى سؤالات ديگرى را در دنبال خود مىكشد .
اين مسئله كه گفتيم جاى ترديد مطلعين از وضع مكتبهاى فلسفى نيست . آن چه كه اهميت دارد مضمونى است كه جلال الدين در بيت مورد تحليل آورده است ، او مىگويد :
( ( 2432 ) ) همچو موشى هر طرف سوراخ كرد
چون كه نورش راند از در گشت سرد
در اين بيت جلال الدين به يك معناى فوق العاده دقيق اشاره مىكند و آن اين است كه : اين جهان بينان هنگامى كه در موقع كاوش بر وزنه هايى مىرسند كه پشت پردهء طبيعت را نشان مىدهد ، بدان جهت كه هدف گيرى آنها فقط شناخت جهان ماده و حركت و كيفيتها و كميتهاى حاكم در آنها است اگر هم از آن روزنه ها يك روشنايى شعاعى به قلمرو تحقيقشان بيفكند ، خيره گشته باز بر مىگردند و همان گل و خاك و كلوخ را مىكاوند .
( ( 2440 ) ) اين خريداران مفلس را بهل
چه خريدارى كند يك مشت گل
علم را كه گران بهاترين حقايق است به خريداران مفلس نفروشيد
اى علم فروشان بىنوا اى خود فروشان محروم از سود بياييد دور اين خريداران مفلس را خط بكشيد ، هيچ مىدانيد كه غير از خدا هيچ كس نمىتواند ارزش واقعى علم و شخصيت شما را بدهد ؟ هيچ مىدانيد كه يك مشت گل ناچيز نه تنها