فعاليت وجدانى - در آن هنگام كه وجدان انسانى به خود متوجه مىشود ، يك رابطه ناگسستنى ميان خود و ساير افراد اجتماع احساس مىكند و اين رابطه ناگسستنى او را وادار به فعاليت مىكند .
فعاليت دينى - در تمام اديان حقه مطابق دستور كتابهاى آسمانى خدمت به نوع انسانى يكى از مقدسترين حقايق و از عالىترين عبادتها محسوب شده است . در دين مقدس اسلام روى اين مسئله به طورى تأكيد شده است كه جاى ترديد نمىماند در اين كه : اگر كسى كوچكترين توانايى براى قدم برداشتن در خدمات اجتماعى داشته باشد و مسامحه كرده و اين وظيفه را به جاى نياورد ، بهره اى از اسلام ندارد . اگر احتياج اجتماعى بر خدمات يك شخص اثبات شده باشد و آن شخص اعتنايى به اين وظيفه نكند و در اين بىاعتنايى قيافهء مقاومت و انكار به خود بگيرد ، از نظر حقوقى و فقاهى خارج از اسلام تلقى خواهد شد . در اين مثال بسيار روشن ملاحظه مىشود كه روان انسانى با سه عامل بزرگ كه قوىترين عوامل تحريك انسانها است به يك هدف روشن رهسپار شده است ( خدمت بر اجتماع ) .
نفس در اين فعاليت مقدس شما بىكار ننشسته ، بلكه دست به كار خواهد گشت . نفس در مقابل اين سه عامل نيرومند چگونه دست به كار مىشود ؟ اكنون دقت كنيم تا كارهاى سحر آميز نفس را در اين فعاليت پيدا كنيم :
فعاليتهاى دقيق نفس در مقابل فعاليتهاى عقلانى و وجدانى مراحل گوناگون دارد ، تنوع اين مراحل به كميت و كيفيت سلطهء نفس و عقل و وجدان و دين در موجوديت انسانى وابستگى دارد براى تطبيق و توضيح بعضى از اين مراحل به مثال فوق ( خدمت اجتماعى ) مسائل ذيل را مطرح مىكنيم :
تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 647
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٦٤٧