تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 42

بر نفس و امر قاضى وجدان را فراموش كرد . هر چند روى بر تافتن از آمر نفسانى خيلى ناگوار و سخت بود ، اما اين احساس لطيف چندان دوامى ننمود و هم در اين زمان بود كه نيليدوف رفته رفته به استعمال دود و الكل نيز عادت كرد و هر وقت كه سرزنش ضمير روح او را آشفته مىساخت به پناهگاه آن دو داورى هوش ربا پناه مىگرفت و به زور آن دو عامل مخدر خود را از دغدغهء ضمير فارغ مىساخت . » ( 1 ) نيليدوف مانند ساير مردم داراى دو وجود متضاد و دو روح متناقض بود : يكى وجود اخلاقى و روح انسانيت كه تنها از نيكو كارى و صلاح انديشه مىنمود و او را به طلب كارهاى خير كه متضمن نفع و خدمت ديگران باشد بر مىانگيخت . دوم وجود مادى و روح حيوانى ، كه مىخواست براى لذت آنى و نفع عاجل خود سراسر عالم را فدا سازد . در اين زمان آن خود پرستى و حيوانيت لگام گسيخته كه ناشى از زندگانى در پطرز بورغ و محصول زندگانى او در قشون روس بود چنان بر وى استيلا داشت كه اندك قدرتى براى روح انسانى او باقى نگذاشته بود . ليكن ديدار كاتيوشا آن احساسات لطيف ديرين را در وجود او بيدار كرده دوباره نفس ناطقهء انسانى را زنده ساخته و از اين رهگذر در اعماق ضمير وى جنگى شديد ما بين اين دو نيروى روحانى و شيطانى به ظهور رسيد كه در مدت دو شبانه روز عيد پاك دايماً روح او را مشغول مىداشت . از يك طرف اهريمن او را به تمتع وصل روى جوانان در اين عالم پيرى دعوت مىكرد و از سوى ديگر سروش هوش وى را به پاكى و پاك دامنى خوانده است . » ( 2 ) » رئيس بعد از آن كه قصد نشستن كرد باز دوباره شهوت نطق او بجنبش آمده گويا آهنگ صداى خود خيلى به گوشش پسنديده آمده بود كه ديگر بار عنان كلام را رها كرده و شرحى در باب اهميت حقوق هيئت منصفه بيان فرمود و اضافه كرد كه آنان بايد توجه كنند ، آثار و نتايج اعمال حقوقى قانونى خود را درست بسنجند