اين كه شنيده اى پيشواى ما فرموده است :
« اخروهن حيث أخرهن الله » .
( به عقب بيندازيد آنها را ، آن طور كه خدا آنها را به تأخير انداخته است ) .
مقصود نفس حيوانى تست ، مقام عقل اول و عالى است و مقام نفس آخر و سست است .
آن قدر از ( خود طبيعىات ) پيروى كرده اى كه عقل آن نيروى سترگ الهى نيز تابع ( خود طبيعىات ) شده ، تمام فكر و ميلش در راه پيدا كردن علف مصرف مىشود آن قدر اين عقل با عظمت را ضعيف و زبون ساخته اى كه آن نفس حيوانى تو كه مانند خر پژمرده اى بود ، اكنون به صورت اژدها در آمده است و بالعكس راد مردان الهى كالبد مادى را پيرو و تسليم عقل كرده و موقعيتى در مقام عاقلان به خود گرفتند . از آن جهت كه عقل آنان قوى و نيرومند گشته است ، آن مركب مادى كه بار آنان را مىكشد لاغر و نحيف مىگردد .
اگر در لحظاتى يا روزهايى از عمر نتوانستى خواستهء عيسى ( عقل و روحت ) را درك كنى و از اين جهت براى تو دل تنگى حاصل آمد ، باز مأيوس مباش و از عيساى خود اعراض مكن ، زيرا ، بهبودى از همين دل تنگى كه پيش آمده است باز از ناحيهء آن عيسى به دست خواهد آمد .
اى مسيح خوش نفس اى عيساى وجود انسانى چه مشقت و رنجها كه در راه پر پيچ و خم و سنگلاخ تكامل نكشيدى ، چه حالى دارى ؟ آرى چون رنج ديده اى گنج برده اى اى عيساى وجود انسانى از ديدار و شماتت و مزاحمت يهود تمايلات و هواى و هوس چه كشيدى ؟ اى يوسف زيبا رو و زيبا خود از دست برادران حسودت كه تو را هم در همان لجن مىخواستند كه خود غوطه ور شده بودند چه ديدى ؟ تو در دنبال اين قوم فرو رفته در سيه چال حيوانيت چونان شب و روز روشنى كه زندگى بخش آدميان است . آه ، آه چه بگويم در بارهء اين شهوت زدگان و مبتلايان به صفراى درد آور هوى و هوس ؟ كه جز درد سر براى خود و ديگران نتيجهء
تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 423
مساهمون: محمد تقي جعفري
ص٤٢٣