تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 401

ما در انتخاب اپتيموم ( ميانگين ) . پيش از بحث در بارهء ميانگين مفروض بايستى بدانيم كه نتايج كارهاى اختيارى به كلى از موضوع اين بحث بر كنار است . براى روشن شدن نتايج و نمودهاى كارهاى اختيارى در نقشهء كلى الهى به مباحث پيشين رجوع شود . بررسى فعلى ما مخصوص ميانگين قرار دادى است كه در بارهء انسانها با نظر به عوامل مربوط به خدا مطرح مىشود . يعنى مثلًا انسانى كه با عضو ناقص به دنيا آمده است كودكى كه به اين نقص قبلى مبتلا مىشود كه تا پايان عمر از او دست بر نمىدارد . ممكن است گفته شود : خداوند مىفرمايد : « لَقَدْ خَلَقْنَا اَلإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ . » 95 : 4 ( 1 ) ( البته ما انسان را در بهترين تركيب و تعديل آفريديم ) . اين احسن تقويم را مىتوان ميانگين موجود انسانى فرض كرد . مىگوييم : بدون ترديد مقصود از اين آيه آن نيست كه خداوند انسان را در كاملترين مقام موجوديت آفريده است ، زيرا كمال و عظمت ايده آلى چيزى است كه بايستى خود انسان به دست آورد ، تأليف و تعديل وجودى كه از نظر ساختمان يك موجود منظور مىشود غير از محصول ايده آل است كه آن موجود مىتواند به دست بياورد . آيات فراوانى در قرآن پستى جنبهء مادى انسان را بيان نموده است . از قبيل : « خُلِقَ اَلإِنْسانُ مِنْ عَجَلٍ . » 21 : 37 ( 2 ) ( انسان از شتاب آفريده شده است ) . « إِنَّ اَلإِنْسانَ خُلِقَ هَلُوعاً . » 70 : 19 ( 3 ) ( انسان مضطرب آفريده شده است . )