تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 382

حلقهء گل نشسته شيرهء آن را مىمكد ، لذت مىبرد و مىگويد كه : هدف زنبور مكيدن شهد گلها است . كندو دار نيز كه مىبيند زنبور گردهء گلها و شهد شيرين را جمع مىكند و بكند و مىآورد ، مىگويد كه : هدف زنبور جمع آورى عسل است . كند و دار ديگرى كه زندگانى زنبور را نزديكتر مطالعه كرده و ديده است كه زنبور غبار و شيرهء گل را براى تغذيهء زنبوران نوزاد و پروردن ملكهء زنبوران جمع مىكند ، مىگويد كه : هدف زنبور حفظ نوع خود و تنازع در بقا است . گياه شناس چون متوجه مىشود كه زنبور هنگام پرواز گرد لقاح را از گل نر مىگيرد و به گل ماده تلقيح مىكند و آن را بارور مىسازد مىگويد : كه هدف زنبور انجام اين عمل است ، گياه شناس ديگرى كه هنگام مطالعهء تكثير گياهان مشاهده مىكند كه زنبور در اين تكثير همكارى موثرى دارد مىتواند بگويد كه هدف زنبور ازدياد و افزايش گياهان است . اما هدف نهايى زنبور يا هدفهاى اول و دوم و سوم و نيز با آن چه عقل و خرد انسان قادر بدرك آن است به نحو اتم و اكمل مشخص نمىگردد . هر چه عقل و خرد انسانى در كشف اين هدفها پيشتر مىرود ، به همان اندازه عدم درك هدف نهايى وى براى او آشكار مىشود . انسان فقط مىتواند روابط متقابل ميان زندگانى زنبور و ساير مظاهر زندگانى را مطالعه نمايد . اين مسئله كاملًا در بارهء هدفهاى مردان تاريخ و ملتها نيز صادق است . » ( 1 ) اين شخصى بودن تعيين عدالت آن چنان اساسى است كه اگر از مقدارى از اصول مشتركه در مفهوم عدالت قطع نظر كنيم ، خواهيم ديد كه : هيچ دو فردى پيدا نمىشوند كه در بارهء مفهوم عدالت با تمام جوانب آن اتحاد نظر داشته باشند . عدالت در اين كشاكش اذهان بىشباهت به عشق نيست كه : يك نكته بيش نيست غم عشق وين عجب از هر زبان كه مىشنوم نامكرر است اجازه بدهيد منشأ اين شخصى بودن تفسير عدالت را در چند جملهء مختصر توضيح بدهيم :