تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 122

جريان در هر لحظه مربوط به حركت كشتى است و علت گمراهى و اشتباه ما اين بوده است كه ما خود حركت نامحسوسى داشته‌ايم . همچنين اگر به حركت رجال تاريخ لحظه به لحظه توجه كنيم ( يعنى اگر بشرايط ضرورى وقوع حوادث دقت نماييم - شرط ارتباط حركت را در زمان رعايت كنيم و ارتباط ضرورى رجال تاريخى را با توده ها از نظر دور نسازيم ، همين وضع را مشاهده خواهيم كرد . » ( 1 ) « هر نوع حادثه اى كه واقع شود هميشه چنين مىنمايد كه اين حادثه قبلًا پيش بينى شده و دستور اجراى آن نيز صادر شده است . به همين ترتيب كشتى به هر سمتى حركت كند از مسافت دور در نظر ما چنين جلوه مىكند كه جريان امواج پيشا پيش كشتى كه حقيقتاً نه هادى كشتى و نه تسريع كنندهء حركت آن است و تنها كف مىكند ، به خودى خود حركت ارادى دارد و به علاوه حركت كشتى را هم هدايت مىنمايد . » ( 2 ) « حال پس از رسيدن بدين نتيجه مىتوانيم به آن دو سؤال اصلى تاريخ يعنى : 1 - قدرت چيست ؟ 2 - چه نيرويى حركت ملتها را به وجود مىآورد ؟ جواب صريح و مثبت زير را بدهيم : 1 - قدرت عبارت از رابطهء شخص معينى با اشخاص ديگر است كه در طى آن اين شخص معين هر چه در فعاليت مشتركى كه در حال وقوع است كمتر شركت دارد به همان نسبت بيشتر به بيان عقايد و حدسيات و توضيح و استحسانات آن واقعه مىپردازد . 2 - چنان كه مورخين تصور كرده‌اند حركت ملتها را قدرت و فعاليت فكرى و حتى تركيب آن دو به وجود نمىآورد ، بلكه فعاليت تمام مردمى كه در حادثه شركت مىكنند و هميشه چنان متحد مىشوند كه آنان كه بيشتر در حادثه مستقيماً شريك