تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى — صفحة 120

2 - شرط ارتباط ضرورى شخص آمر با آن كسانى كه امر او را اجرا مىنمايند . » ( 1 ) « فقط بيان ارادهء خداوند را كه تابع زمان نيست مىتوان سبب بروز يك سلسله از حوادث دانست كه در طى چند سال به وقوع خواهد پيوست و تنها خداوند است كه بدون هيچ انگيزهء خارجى مىتواند تنها به وسيلهء ارادهء خود جهت حركت بشريت را تعيين نمايد . اما فعاليت بشر در زمان انجام مىگيرد و او خود در حوادث دخالت دارد . با استقرار شرط اول يعنى شرط زمان كه از آن غفلت شده است ، خواهيم ديد كه حتى يك دستور نمىتواند بدون دستور قبلى كه اجراى دستور بعدى را امكان پذير مىسازد اجرا شود . هرگز هيچ دستورى بالاستقلال و خود به خود به وجود نمىآيد و متضمن يك سلسلهء كامل از حوادث نيست ، هر دستور نتيجهء دستور ديگرى است و هرگز با يك رشتهء كامل از حوادث ارتباط ندارد ، بلكه فقط با يك لحظه از زمان آن حوادث مربوط است . » ( 2 ) « بنا بر اين اگر ارتباط فرامين با حوادث را با رعايت پيوستگى زمان مطالعه نماييم متوجه مىشويم كه فرمان هرگز نمىتواند علت وقوع حادثه باشد بلكه بايد وابستگى معينى ميان آن دو وجود داشته باشد . براى درك اين مطلب كه اين وابستگى از چه تشكيل مىشود ، بايد شرط ديگر از نظر افتادهء هر فرمان را كه مصدر آن الوهيت نيست ، بلكه بشر است در نظر بگيريم . يعنى توجه كنيم كه شخص صادر كنندهء فرمان خود در حادثه دخالت دارد » . « با استقرار شرايط زمان كه در طى آن تمام حوادث به وقوع مىپيوندد دريافتيم كه فرمان وقتى به مرحله اجرا در مىآيد كه با سلسلهء حوادث متناسبى مربوط