همين تعريف را ملا على قوشچى نيز بيان مىكند : « لطف آن است كه بنده را به انجام اطاعت نزديك و از ارتكاب معصيت دور مىكند . » ( 1 )
تقسيم سه گانهء لطف
خواجه نصير الدين طوسى تقسيم محققانهاى در ( لطف ) صورت داده مىگويد :
« اگر لطف مربوط به كارهاى خدا باشد ، واجب است كه آن كار را انجام بدهد . ( مانند هموار ساختن فعاليتهاى عقلانى مكلف و ارسال پيامبران و تأييد آنها با معجزات ) و اگر لطف مربوط به كار خود مكلف باشد ، واجب است كه مكلف را به آن كار آگاه بسازد ( مانند اين كه احتياج به آموزش داشته باشد ، در اين صورت بايستى او را به اين احتياج متوجه بسازد ) و اگر لطف مربوط به كار شخص ثالث بوده باشد ، بايستى مكلف را به اين مسئله آگاه بسازد كه فلان وسيلهء انجام تكليف ثالث را شخص مفروض مىتواند ايجاد كند ( مانند تعليم ) . » ( 2 )
دليل لزوم لطف بر خداوند
اختلاف نظر مهمى در تعيين دليل قاعدهء لطف ميان متكلمين ديده نمىشود ، از جملات گذشته اختلاف جزئى در دليل لطف احساس مىشود ، زيرا - معتزله قاعدهء ( لطف ) را از عدل خداوندى بهره بردارى مىكنند ، در صورتى كه اماميه آن را به اصل مستقل كه عموم فيض و لطف خداوندى است مستند مىدانند . اگر دقت كافى در روش اماميه و معتزله بكنيم به اين نتيجه مىرسيم كه همهء آنان قاعدهء لطف را به دليل عقلى مستند مىدانند . اين دليل عقلى به طور اجمال بدين قرار است :
هامش
( 1 ) شرح تجريد ص 362 - ملا على قوشچى . .
( 2 ) كشف المراد ( شرح تجريد ) علامهء حلى ص 202 . .